Zbrodnia w Wyrębie (1946) – określenie egzekucji ofiar represji komunistycznych i ich tajnego pochówku w lesie Zielona koło wsi Wyrąb, związanych z wyrokami wydanymi 26 lutego 1946 r. przez Wydział do Spraw Doraźnych Sądu Okręgowego w Siedlcach na sesji wyjazdowej w Sokołowie PodlaskimJacek Odziemczyk, Śladami zbrodni. Sokołów Podlaski – Wyrąb 1946, Sokołów Podlaski 2008, ISBN 978-83-927845-0-0.Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944–1956. Tom 1: Powiat Sokołów Podlaski, red. Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej; Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, ISBN 978-83-60464-31-1.Zakończono prace w lesie Zielona w pobliżu miejscowości Wyrąb, Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN, 2022 (dostęp: 2026-04-25)..
Tło W latach 1944–1946 na terenie powiatu sokołowskiego działały grupy podziemia niepodległościowego, w tym oddziały związane z Franciszkiem Pliszką „Marynarzem” i Zdzisławem Stokowskim „Nurkiem”. Równolegle aparat bezpieczeństwa prowadził intensywne działania operacyjne, aresztowania i rozpracowanie środowisk konspiracyjnych.
Potyczka pod Trebniem i jej następstwa Przebieg (19 lutego 1946) 19 lutego 1946 r. na kolonii Trebień (gospodarstwo Stefana i Janiny Błońskich) doszło do obławy na grupę partyzancką. W rezultacie: zginął: Aleksander Sowiński „Starosta”; schwytani zostali: Zdzisław Stokowski „Nurek”, Tadeusz Zieliński, Klemens Kalicki, Mieczysław Dębiński; części uczestników udało się zbiec lub ukryć (w relacjach wymieniani są m.in. Marian Księżopolski „Kwaterka”, Wacław Buczyński „Ślepy”, Stefan Replin „Kret”, Stanisław Replin „Sokół”, Henryk Pliszka „Kogut”).
Dalszy los schwytanych i współoskarżonych Po potyczce pod Trebniem nastąpił ciąg zatrzymań i przesłuchań. W procesie doraźnym z 26 lutego 1946 r. oskarżono 15 osób. Na karę śmierci skazano dziewięciu: Zdzisława Stokowskiego, Klemensa Kalickiego, Tadeusza Zielińskiego, Romana Bielińskiego, Jerzego Kędziorę, Józefa Rucińskiego, Mariana Lipkę, Edwarda Cibora, Mieczysława Dębińskiego.
Pozostali oskarżeni otrzymali kary więzienia (5 lub 10 lat).
Egzekucje 27 lutego 1946 i tajny pochówek Wyroki śmierci wykonano nocą z 26 na 27 lutego 1946 r. Następnie ciała ofiar zostały potajemnie wywiezione i pogrzebane w lesie Zielona koło Wyrębu. W literaturze i relacjach rodzin wydarzenie to stanowi bezpośrednią konsekwencję represji po rozbiciu grupy pod Trebniem i po procesie doraźnym w Sokołowie Podlaskim.
Ekshumacje rodzinne i pamięć Wiosną 1946 r. rodziny odnalazły mogiłę i prowadziły potajemne ekshumacje. Część szczątków przeniesiono na cmentarze parafialne. Według źródeł część ofiar mogła pozostać w miejscu pierwotnego pochówku.
W 2008 r. odsłonięto w rejonie mogiły Miejsce Pamięci Narodowej. W 2022 r. Biuro Poszukiwań i Identyfikacji IPN prowadziło tam prace poszukiwawcze.
Znaczenie historyczne W historiografii regionalnej i w opracowaniach IPN zbrodnia w Wyrębie jest przedstawiana jako ogniwo szerszego mechanizmu represji lat 1945–1946: obławy, śledztwa, procesy doraźne i tajne pochówki ofiar.
Zobacz też Wyrąb (województwo mazowieckie) Żołnierze wyklęci Zbrodnia sądowa Armia Krajowa
Przypisy
Bibliografia Odziemczyk, Jacek: Śladami zbrodni. Sokołów Podlaski – Wyrąb 1946, Sokołów Podlaski 2008. Krajewski, Kazimierz; Łabuszewski, Tomasz (red.): Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944–1956. Tom 1: Powiat Sokołów Podlaski, Warszawa 2007.
Linki zewnętrzne Materiał wideo (YouTube) Strona IPN o publikacji „Powiat Sokołów Podlaski”
Kategoria:Zbrodnie komunistyczne w Polsce