Operacja Achse – kryptonim planu opracowanego przez Oberkommando der Wehrmacht (OKW) podczas II wojny światowej, mającego na celu przeciwdziałanie ewentualnemu wycofaniu się Włoch z wojny, zneutralizowanie ich sił zbrojnych rozmieszczonych na różnych teatrach działań wojennych wokół Morza Śródziemnego oraz militarną okupację półwyspu Apenińskiego.
Operacja, planowana przez Adolfa Hitlera i niemieckie dowództwo od maja 1943 roku na wypadek ewentualnego upadku faszyzmu i włoskiej zdrady, zakończyła się pełnym sukcesem państw Osi. Wykorzystując dezorientację wojsk i rozpad włoskiego dowództwa po zawieszeniu broni z 8 września, w ciągu kilku dni Wehrmacht rozbił znaczną część sił zbrojnych byłego sojusznika, biorąc do niewoli setki tysięcy żołnierzy, z których większość została internowana w Niemczech jako robotnicy przymusowi, oraz zdobywając na nich znaczną ilość broni i sprzętu.
Wehrmachtowi udało się zająć centralne i północne Włochy oraz rozległe terytoria zajęte przez wojska włoskie na Bałkanach, Morzu Egejskim i w południowej Francji. Niemcy mogli liczyć także na włoski potencjał przemysłowy i siłę roboczą. Od tego momentu centralne i północne Włochy stały się na około dwadzieścia miesięcy polem bitwy między siłami niemieckimi, solidnie okupowanymi na kolejnych liniach umocnień, a wojskami alianckimi, które wylądowały w Salerno tego samego dnia, w którym ogłoszono włoską kapitulację.
Planowanie niemieckie Pierwsza inicjatywa wysłania niemieckich jednostek bojowych do Włoch w celu zorganizowania i wzmocnienia obrony (uważanego za słabszego) sojusznika w oczekiwaniu na prawdopodobny atak anglo-amerykański bezpośrednio na terytorium włoskie, została zaplanowana równolegle z końcowymi etapami kampanii tunezyjskiej, która oznaczała włosko-niemiecką klęskę w Afryce Północnej i odsłaniała śródziemnomorski teatr działań przed potężnymi siłami powietrznymi i morskimi aliantów. 9 maja 1943 roku, dwa dni po upadku Tunisu, OKW za pośrednictwem Enno von Rintelena, attaché wojskowego ambasady niemieckiej w Rzymie, przekazało włoskiemu Naczelnemu Dowództwu informację o utworzeniu trzech nowych formacji niemieckich, sformowanych głównie z jednostek tyłowych formacji rozmieszczonych w Afryce.
thumb|left|Oddziały 90 Dywizji Grenadierów Pancernych na Sardynii Były to: „Dowództwo Sardynii” (wkrótce przekształcone w 90 Dywizję Grenadierów Pancernych, następczynię 90 Dywizji Piechoty Lekkiej niemieckiego Afrika Korps); „Dowództwo Sycylii” (które stało się 15 Dywizją Grenadierów Pancernych, utworzoną z 15 Dywizji Pancernej); „rezerwy szybkiej interwencji”.
Jak napisał Hitler do Benito Mussoliniego, były to słabe formacje, które wymagały znacznego wzmocnienia, więc Führer poinformował wątpiącego Duce o przybyciu dwóch nowych niemieckich dywizji z Francji. W połowie maja przybyła 1 Dywizja Pancerno-Spadochronowa „Hermann Göring”, z wyłączeniem jednostek wcześniej przerzuconych do Afryki, które miały teraz przenieść się na Sycylię, a na początku czerwca przybyła 16 Dywizja Pancerna, jednostka zniszczona pod Stalingradem i niedawno odtworzona, którą przeniesiono na zachód od Bari. Wreszcie 19 maja, również z Francji, zostało wysłane do Włoch dowództwo XIV Korpusu Pancernego gen. Hansa-Valentina Hubego w celu wzmocnienia struktury dowodzenia OB Süd (Oberbefehlshaber Süd) feldmarszałka Alberta Kesselringa.
Następnego dnia, w nocy 20 maja, podczas jednej z długich i wyczerpujących narad w kwaterze głównej Führera, Hitler jasno wyraził wątpliwości co do politycznej solidności rządu włoskiego i niebezpieczeństwa upadku sojusznika. Raport specjalnego wysłannika SS-Sonderführera Alexandra von Neuratha, który uwypuklił spadek morale włoskiej ludności i pro-brytyjskie nastroje panujące wśród klasy średniej i wojska, przekonał Hitlera o konieczności uważnego śledzenia sytuacji na Morzu Śródziemnym i rozpoczęcia precyzyjnego planowania operacji na wypadek kapitulacji Włoch w obliczu ataku aliantów lub obalenia Mussoliniego. Dalsze doniesienia o przemówieniu podsekretarza spraw zagranicznych Giuseppe Bastianiniego, informacje od ludzi Heinricha Himmlera we Włoszech, a także sama obecność na Sycylii gen. Mario Roatty, uważanego za postać niepewną i podejrzaną, wzmocniły podejrzenia Hitlera i jego współpracowników.
21 maja feldmarszałek Wilhelm Keitel, szef OKW, wydał szczegółowe wytyczne dotyczące postępowania w przypadku ewentualnego wyjścia Włochów z sojuszu. Planowanie, oparte na dokumencie „Przegląd sytuacji na wypadek wycofania się Włoch z wojny”, przygotowanym przez niemieckie dowództwo w dniach 10–16 maja, przewidywało szereg działań. Operacje te miały być prowadzone na różnych teatrach działań wojennych: operacja Alaryk, której celem była inwazja na metropolitalne Włochy; operacja Konstantyn, mająca na celu neutralizację sił włoskich na Bałkanach oraz operacja Zygfryd, mająca na celu okupację terenów południowej Francji kontrolowanych przez Włochów. Rozważano również dwa mniejsze plany: operację Norymberga, mającą na celu ochronę granicy francusko-hiszpańskiej oraz operację Kopenhaga, mającą na celu kontrolę przejść granicznych na granicy francusko-włoskiej.
thumb|Czołg Panzer IV z 16 Dywizji Pancernej we Włoszech w 1943 roku Równocześnie z tymi planami kontynuowano relokację niemieckich rezerw w celu przeciwdziałania potencjalnym zagrożeniom na śródziemnomorskim teatrze działań wojennych. Hitler, głęboko zaniepokojony sytuacją na Bałkanach i pozostający w ostrym konflikcie z włoskimi przywódcami i samym Duce w sprawie porozumień o współpracy między wojskami włoskimi a Czetnikami, zdecydował się wysłać 1 Dywizję Pancerną na Peloponez, a także rozważał przeniesienie do Włoch trzech elitarnych dywizji pancernych Waffen-SS, rozmieszczonych na froncie wschodnim w ramach przygotowań do bitwy pod Kurskiem.
Co więcej, Mussolini, po początkowej odmowie, 17 czerwca za pośrednictwem Naczelnego Dowództwa zwrócił się z pilną prośbą o mobilne posiłki niemieckie (dwie dywizje pancerne) do stawienia czoła siłom alianckim. Po serii nowych konfliktów, spowodowanych zmianą stanowiska Duce i propozycją gen. Vittorio Ambrosio, szefa włoskiego Sztabu Generalnego, aby zrezygnować z dalszych posiłków niemieckich, a zamiast tego przenieść do Włoch wojska rozmieszczone na Bałkanach i we Francji, coraz groźniejsza sytuacja (Pantelleria padła niemal bez oporu 11 czerwca) skłoniła Hitlera do wysłania trzech kolejnych dywizji niemieckich.
Następnie 29 Dywizja Grenadierów Pancernych wkroczyła na półwysep i rozmieściła się w Foggii w połowie czerwca, 3 Dywizja Grenadierów Pancernych na początku lipca na północ od Rzymu (obie te dywizje zostały właśnie odtworzone we Francji po ich zniszczeniu pod Stalingradem), a 26 Dywizja Pancerna 9 lipca w Salerno. Po 24 czerwca Brygada „Reichsführer-SS” została przeniesiona na Korsykę; w połowie lipca gen. Traugott Herr objął dowództwo nad LXXVI Korpusem Pancernym.
Napływ wojsk niemieckich do Włoch Od lądowania na Sycylii do 25 lipca
10 lipca potężne siły powietrzne, lądowe i morskie aliantów rozpoczęły operacje desantowe na Sycylii, wywołując natychmiastowy kryzys w obronie wojsk Osi i ustanawiając solidny przyczółek na wybrzeżu, pomimo licznych kontrataków sił włoskich i dwóch niemieckich dywizji („Hermann Göring” i 15 Dywizji Grenadierów Pancernych) obecnych na wyspie. Katastrofalny rozwój sytuacji natychmiast pociągnął za sobą konsekwencje dla politycznego i wojskowego przywództwa obu mocarstw. W Rzymie zajęto coraz bardziej pesymistyczne stanowiska, podczas gdy gen. Ambrosio przedstawił Mussoliniemu nierealistyczne prośby o pomoc niemiecką; wśród niemieckich oficjeli, Kesselring i ambasador Hans Georg von Mackensen wykazali się dużym sceptycyzmem co do zdolności obronnych Włoch i poprosili o posiłki. Hitler, coraz bardziej zaniepokojony i przerażony perspektywą upadku Włoch, postanowił natychmiast wysłać na Sycylię 1 Dywizję Strzelców Spadochronowych (stacjonującą w południowej Francji) wraz z dowództwem XIV Korpusu Pancernego gen. Hubego i 29 Dywizją Grenadierów Pancernych, stacjonującą już w Reggio Calabria. 17 lipca podjęto również decyzję o natychmiastowym zorganizowaniu spotkania na szczycie w celu weryfikacji gotowości Duce i jego świty do kontynuowania wojny.
thumb|Adolf Hitler z Hermannem Göringiem (po lewej) i Albertem Speerem (po prawej) latem 1943 roku, po upadku Mussoliniego Spotkanie, pospiesznie przygotowane w napiętej i nieprzyjaznej atmosferze, odbyło się 19 lipca 1943 roku w pobliżu Feltre. W trakcie wojny Rzym został wielokrotnie zbombardowany, co dodatkowo spotęgowało dramatyzm sytuacji i sprzyjało przyspieszeniu manewrów dworu królewskiego i dowódców wojskowych oraz części samych faszystów, którzy byli teraz zdeterminowani, by znaleźć dla Włoch wyjście z wojny tak szybko, jak to możliwe. Rozmowy w Feltre między Duce, Führerem i dwiema delegacjami wojskowymi nie były zbyt konstruktywne: Mussolini, pomimo nawoływań Ambrosia do jasnego przedstawienia krytycznej sytuacji włoskiej i żądania swobody działania w celu wycofania się z wojny, okazał się słaby i niezdecydowany, ograniczając się do żądania, z niewielką energią, silniejszego udziału Niemiec w obronie Włoch, podczas gdy Hitler oddał się jednemu ze swoich abstrakcyjnych żądań oporu do gorzkiego końca. Führer przedstawił sytuację w optymistyczny sposób i odmówił, powołując się na trudności techniczne i operacyjne, nierealnym włoskim prośbom o posiłki. Hitler nie przychylił się jednak nawet do stanowczych żądań swoich dowódców, Jodla, Keitela i Warlimonta, którzy domagali się utworzenia jednolitego dowództwa we Włoszech pod rozkazami niemieckiego generała, przeniesienia licznych sił włoskich rozmieszczonych w północnych Włoszech na atakowany teatr południowy oraz przejęcia dowództwa nad siłami powietrznymi Osi na tym teatrze przez generała Luftwaffe Wolframa von Richthofena.
Paradoksalnie, po spotkaniu w Feltre Hitler wydawał się przekonany, że udało mu się podnieść morale Duce; tak więc, pomimo ostrzeżeń feldmarszałka Erwina Rommla, wyznaczonego do dowodzenia planowaną grupą wojsk organizowaną w Bawarii, zaniepokojonego losem wojsk niemieckich na Sycylii i w południowych Włoszech w przypadku włoskiej zdrady i przerwania łączności przez przełęcz Brenner, Führer podjął 21 lipca decyzję o wstrzymaniu planowania operacji Alaryk i zezwolił na wysłanie znacznych posiłków do Włoch. 25 lipca, zanim dowiedział się o upadku Mussoliniego, zatwierdził transfer sześciu dywizji armii niemieckiej, w tym dywizji pancernej, oraz trzech dywizji Waffen-SS, podczas gdy feldmarszałek Rommel został tego samego dnia wysłany ze swej kwatery w Monachium do Salonik, aby zorganizować nową grupę armii na Bałkanach.
Niemieckie środki zaradcze i plany Hitler i niemieckie kierownictwo polityczno-wojskowe byli zatem zaskoczeni wydarzeniami z 25 lipca; słabo poinformowani raportami ambasadora von Mackensena i attaché wojskowego von Rintelena, nie uznali posiedzenia Wielkiej Rady za niebezpieczne dla losów reżimu faszystowskiego, a wręcz przeciwnie, wierzyli, że Mussolini jest zdolny do zacieśnienia współpracy z III Rzeszą. Wiadomość o upadku Duce i objęciu władzy przez rząd techniczno-wojskowy pod przewodnictwem marszałka Pietra Badoglio, wieczorem 25 lipca dotarta niespodziewanie do Kwatery Głównej Führera, wywołując furię Hitlera. Dyktator natychmiast zrozumiał, że pomimo zapewnień Badoglio, włoskich generałów i dyplomatów, zmiana rządu była tylko preludium do włoskiej zdrady, która zagrozi niemieckim siłom walczącym w południowych Włoszech i całemu Wehrmachtowi na południowym teatrze działań wojennych.
thumb|left|Niemieccy spadochroniarze z 2 Dywizji Strzelców Spadochronowych w centrum Rzymu podczas operacji Achse