Maria Anastazja Wincentyna Krysińska (fr. Marie Krysinska; ur. 22 stycznia 1857 w Warszawie, zm. 15 września 1908 w Paryżu) – polska poetka, pisarka, kompozytorka i śpiewaczka tworząca po francusku. Należała do środowiska paryskiej bohemy artystycznej końca XIX wieku. Jej twórczość czerpała z symbolizmu, impresjonizmu i anarchizmu. Sięgała po awangardowe środki wyrazu, w tym uważana jest za pionierkę wiersza wolnego. Jako kobieta spotykała się z uprzedzeniami, przez co przez wiele lat jej twórczość była niedoceniana.

Życiorys Córka warszawskiego adwokata, Ksawerego Jana Teodora Krysińskiego oraz Amelii Marii Wołowskiej. Jej dziadkiem był ekonomista i polityk Dominik Krysiński. Jej rodzice pochodzili z rodzin frankistowskich.

W wieku szesnastu lat wyjechała do Paryża, aby studiować harmonię i kompozycję w Konserwatorium Paryskim, jednak wkrótce porzuciła studia i weszła w środowisko paryskiej bohemy.

lewo|mały|Le Chat Noir, 1929 r. Działalność artystyczną rozpoczęła w grupie literackiej , w której poeci interpretowali własne oraz cudze utwory na scenie przed publicznością, również z akompaniamentem muzycznym i grą sceniczną. Wówczas była to sztuka awangardowa, ponieważ zazwyczaj poeci nie prezentowali swoich wierszy publicznie, robili to profesjonalni recytatorzy.

Krysińska pisała własne wiersze i piosenki, komponowała muzykę do piosenek, które sama śpiewała bądź akompaniowała na fortepianie innym wykonawcom. Stworzyła zdumiewający i często gorszący styl sceniczny, w którym używała krzyku, jęku i płaczu. Miało to na celu zerwanie z konwencją, wprowadzenie elementu zaskoczenia, wymuszenie refleksji wśród publiczności. Udzielała się w kołach artystycznych Zutistes, Hirsutes oraz Jemenfoutistes, które spotykały się w kabarecie Le Chat Noir. Była jedyną kobietą w tych grupach. Występowała i koncertowała także w teatrze oraz w innych teatrach i salonach paryskich, gdzie poza poezją, muzyką i śpiewem prezentowała też jednoaktówki i sceny liryczne.

mały|Współpracownicy Le Journal. Krysińska trzecia od lewej w trzecim rzędzie od dołu, 1894 W 1878 r. zadebiutowała w druku publikacją polki na pianino Étoile filante! (Souvenir du Carnaval) (pol. Spadająca gwiazda! Pamiątka karnawałowa), a w 1881 r. opublikowała swój pierwszy utwór poetycki Symphonie des parfums (pol. Symfonia perfum) w Chronique Parisienne.

Pisała tylko po francusku. Publikowała swoje teksty i wiersze w czasopismach literackich: La Vie Moderne, Revue du Chat noir oraz La Revue indépendante. W 1890 r. wydała pierwszy tomik poezji Rythmes pittoresques: mirages, symboles, femmes, contes, résurrections (pol. Malownicze rytmy: miraże, symbole, kobiety, opowieści, odrodzenia). Potem wydała kolejne tomiki, bazujące na motywach z pierwszego: w 1894 r. Joies errantes: nouveaux rythmes pittoresques (Wesołe wędrówki: nowe malownicze rytmy) i w 1903 r. Intermèdes, nouveaux rythmes pittoresques: pentéliques, guitares lointaines, chansons et légendes (Intermedia, nowe malownicze rytmy: marmury, dalekie gitary, piosenki i legendy). Do niektórych swoich wierszy skomponowała muzykę. Ponadto pisała też prozę: zbiór dekadenckich opowiadań L’Amour chemin. Contes en prose (pol. Ścieżka miłości, opowieści prozą, 1892), powieść w odcinkach Juliette Cordelin (1895) oraz dwie powieści Folle de son corps (pol. Zwariowana na punkcie swojego ciała, 1896) i La Force du désir (pol. Siła pożądania, 1905), w których sugestywnie oddała atmosferę kabaretu Le Chat Noir. Pisała także nowele, eseje i kroniki publikowane w La Fronde oraz w innych czasopismach.

1 października 1885 roku wyszła za mąż za malarza i litografa Georges’a Bellengera (1847–1916). Po ślubie małżeństwo na dwa lata wyjechało do Stanów Zjednoczonych, gdzie Bellenger dostał zamówienie na namalowanie dzieła Battle of Bunker Hill. Po roku 1900 Krysińska z mężem tworzyła widowiska zwane Théâtre lumineux (Teatr świetlny). Zawsze, także po ślubie, publikowała pod swoim nazwiskiem panieńskim.

Zmarła 15 września 1908 w Paryżu i została pochowana na w mogile zbiorowej dla najuboższych.

Charakter twórczości Poezja Krysińskiej pozostawała pod wyraźnym wpływem malarskiego i muzycznego impresjonizmu: wykorzystywała malarskie metafory i porównania, a także rytm i inne muzyczne środki wyrazu. W historii literatury łączona jest często z symbolizmem, ale również z początkami dwudziestowiecznej awangardy, przede wszystkim z uwagi na fakt, że Krysińska jako jedna z pierwszych na świecie pisała w poetyce tzw. wiersza wolnego, bez rymów. W swojej poezji stosowała rozmaitość zwrotek, różnorodność metryczną, powtórzenia i refreny, aliteracje i asonanse wewnątrz wersów. W jej twórczości odnaleźć też można motywy anarchistyczne, w tym poetykę ruchu i filozofię nietrwałości. W 1900 opublikowała swoje wiersze w anarchistycznym czasopiśmie L'Humanité nouvelle. W swoich utworach podejmowała m.in. kwestie kreatywności, geniuszu, świadomości przemijania, niemożności osiągnięcia szczęścia czy miejsca kobiet w społeczeństwie.

Odbiór i upamiętnienie thumb|Okładka pierwszego tomu poezji Krysińskiej, Rythmes pittoresques z 1890 Maria Krysińska tworzyła w okresie silnych uprzedzeń wobec kobiet aktywnych intelektualnie, które pogardliwie nazywano bas-bleus (niebieskimi pończochami). W nawiązaniu do tego określenia oraz swojego pochodzenia Krysińska była złośliwie nazywana przez swoich krytyków Marpha Bableuska. Ponadto, uprawiana przez nią poetycka sztuka sceniczna była uważana za typ kultury niższej, której wykonywanie przynosiło ujmę, zwłaszcza kobiecie. W związku z tym jej twórczość, wykraczająca poza schemat tradycyjnej „romantycznej poezji kobiecej”, jedynej wówczas akceptowalnej formy twórczości poetyckiej dla kobiet, była przez dekady pomijana w opracowaniach krytycznych i antologiach.

Ponowne zainteresowanie jej dorobkiem nastąpiło na przełomie XX i XXI wieku. W 2008, w stulecie śmierci poetki, Biblioteka Polska w Paryżu zorganizowała pierwszą konferencję naukową poświęconą jej twórczości. W 2010 francuski zespół Sati Mata upamiętnił ją utworem Une symphonie en gris.

W Polsce postać Krysińskiej przez lata pozostawała niemal nieznana. Pierwszą monografię poświęconą artystce, autorstwa Marii Szaramy-Swolkieniowej, wydano w 1972. Przekłady jej wierszy na język polski (autorstwa Ryszarda Mierzejewskiego) pojawiły się w szerszym obiegu dopiero w 2016 na łamach Libertas. W 2025 nakładem wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego ukazała się powieść Krysińskiej Potęga pragnienia w tłumaczeniu Ewy M. Wierzbowskiej.

Spór o wiersz wolny Krysińska była jedną z pionierek wiersza wolnego, który charakteryzuje się swobodą konstrukcyjną i w szczególności jego budowa nie opiera się na liczbie sylab w wersie. Wiersze w tej estetyce publikowała już w 1882. Za twórcę tego typu wiersza uważał się jednak francuski poeta Gustave Kahn, który oskarżył Krysińską o plagiat. W tym sporze o wiersz wolny wygrała jednak Krysińska, udowodniwszy, że jej utwory zostały opublikowane kilka lat wcześniej niż wiersze Kahna. Poetka aktywnie walczyła o uznanie swojego wkładu w stworzenie wiersza wolnego, co spotkało się z negatywnym odbiorem środowiska literackiego i również przyczyniało się do jej wykluczenia.

Dzieła

Rythmes pittoresques: mirages, symboles, femmes, contes, résurrections (1890) L’Amour chemin. Contes en prose (1892) Joies errantes: nouveaux rythmes pittoresques (1894) Juliette Cordelin (1895) Folle de son corps (1896) Intermèdes, nouveaux rythmes pittoresques: pentéliques, guitares lointaines, chansons et légendes (1903) La Force du désir (1905)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Urodzeni w 1857 Kategoria:Zmarli w 1908 Kategoria:Pisarze związani z Paryżem Kategoria:Polacy we Francji 1795–1918 Kategoria:Polscy poeci XIX wieku Kategoria:Poeci francuskojęzyczni Kategoria:Polscy prozaicy XIX wieku Kategoria:Prozaicy francuskojęzyczni Kategoria:Polscy kompozytorzy Kategoria:Frankiści Kategoria:Krysińscy herbu Leliwa Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Pochowani w Paryżu