Maria Stefania Żychowska (ur. 1933 w Częstochowie) – polska historyczka (doktor nauk humanistycznych), archiwistka, regionalistka i instruktorka harcerska w stopniu harcmistrzyni. Wieloletnia kierownik tarnowskiego oddziału Archiwum Państwowego w Krakowie, badaczka dziejów harcerstwa, Armii Krajowej i powojennych represji komunistycznych. Laureatka nagrody IPN „Świadek Historii”.

Życiorys i działalność zawodowa Urodziła się w 1933 w Częstochowie. Z Tarnowem związała swoją działalność zawodową, społeczną i badawczą. Była wieloletnią kierownik tarnowskiego oddziału Archiwum Państwowego w Krakowie. Od 1984 była członkinią Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce w Krakowie.

Była autorką prac poświęconych dziejom harcerstwa, w tym publikacji Harcerstwo tarnowskie 1910–1975 oraz Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej 1910–1939. Opracowała także wystawę Harcerstwo w dziejach Tarnowa 1910–1980, prezentowaną jesienią 1980 w Muzeum Okręgowym w Tarnowie, mającą duże znaczenie dla odnowy lokalnego harcerstwa.

Doktor nauk humanistycznych w dyscyplinie historia. W pracy historycznej i regionalistycznej koncentrowała się na dziejach Tarnowa i Ziemi Tarnowskiej, historii harcerstwa oraz losach żołnierzy AK oraz podziemia niepodległościowego i ofiar represji komunistycznych. Po uzyskaniu dostępu do materiałów archiwalnych IPN podjęła badania nad dokumentacją komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w regionie tarnowskim po 1945 roku. Efektem tych badań była między innymi trzytomowa praca Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956.

Działalność harcerska Z harcerstwem była związana od młodości. W latach 1957–1964 pełniła funkcję drużynowej 10 Tarnowskiej Drużyny Harcerek im. Partyzantów AK Oddziału „Regina II”. W pracy wychowawczej odwoływała się do tradycji harcerstwa przedwojennego i idei skautowych, przeciwstawiając się ideologicznemu podporządkowywaniu ruchu harcerskiego władzom komunistycznym w PRL.

Kultywowała pamięć o tarnowskich żołnierzach Armii Krajowej, organizując między innymi rajdy szlakiem batalionu AK „Barbara” i podejmując współpracę z przedwojennymi instruktorami harcerskimi. W późniejszym okresie była przewodniczącą Chorągwianej Komisji Historycznej ZHP w Tarnowie.

W latach 1980–1982 należała do tarnowskiego Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego. W latach 80. uczestniczyła również w działalności Duszpasterstwa Harcerek i Harcerzy; brała czynny udział w organizacji harcerskiej Białej Służby podczas papieskiej mszy w Tarnowie w 1987.

W 1989 brała udział w powstaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Była członkinią Komitetu Założycielskiego ZHR, członkinią Głównej Kwatery Harcerek ZHP–1918 w latach 1990–1992, skarbniczką GKH-ek w latach 1991–1992, członkinią Naczelnej Rady Harcerskiej ZHP–1918 w 1991 oraz ponownie członkinią Głównej Kwatery Harcerek ZHR w latach 1992–1993; działała w Okręgu Małopolskim.

Działalność opozycyjna i społeczna Od 1980 należała do NSZZ „Solidarność”. Za działalność opozycyjną prowadzoną w latach 1956–1989 na rzecz niepodległości i suwerenności Polski oraz respektowania praw człowieka w PRL została uhonorowana Krzyżem Wolności i Solidarności. Podczas uroczystości wręczenia tego odznaczenia, która odbyła się 28 lutego 2025 w siedzibie Oddziału IPN w Krakowie, przemawiała w imieniu osób odznaczonych.

Prowadzi działalność społeczną ukierunkowaną na zachowanie pamięci historycznej regionu tarnowskiego, dokumentowanie losów środowisk niepodległościowych oraz popularyzację wiedzy o miejscowym harcerstwie i konspiracji. Angażuje się też w działania na rzecz upamiętniania osób represjonowanych oraz w inicjatywy dotyczące dekomunizacji nazw ulic i przestrzeni publicznej.

Publikacje Do jej ważniejszych publikacji należą: Harcerstwo tarnowskie 1910–1975 Harcerstwo Ziemi Tarnowskiej 1910–1939 Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 1. Miasto i powiat Tarnów Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 2. Miasto i powiat Brzesko Represje komunistyczne w Tarnowskiem 1945–1956. Tom 3. Miasto i powiat Dąbrowa Tarnowska

Odznaczenia i nagrody Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2017) nagroda honorowa IPN „Świadek Historii” Krzyż Wolności i Solidarności (2025) Szabla Niepodległości medal papieski Pro Ecclesia et Pontifice

Przypisy

Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Ludzie urodzeni w Częstochowie Kategoria:Ludzie związani z Tarnowem Kategoria:Polscy archiwiści Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Polscy regionaliści Kategoria:Instruktorzy Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej Kategoria:Działacze opozycji w PRL Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wolności i Solidarności Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Harcmistrzowie