Szlachta miejska Marchii Ankońskiej – dziedziczna arystokracja miejska, która między schyłkiem średniowiecza a końcem epoki nowożytnej sprawowała władzę w licznych ośrodkach marchii ankońskiej. Była to prowincja Państwa Kościelnego, w znacznej mierze odpowiadająca dzisiejszemu regionowi Marche we Włoszech.
Rodziny należące do tej warstwy zasiadały w radach miejskich i monopolizowały urzędy komunalne, wykonując funkcje administracyjne i sądownicze wobec zależnych okręgów wiejskich.
Ukształtowane w ramach instytucji średniowiecznej komuny miejskiej elity Marchii ustabilizowały się między XVI a XVIII wiekiem, gdy rządzące grupy miejskie przekształciły dostęp do urzędów w dziedziczny przywilej rodowy, utrwalając w ten sposób zamknięty stan.
Podstawą ekonomicznej siły tych patrycjatów była własność ziemska oraz dochody związane ze sprawowaniem urzędów publicznych. Pod zwierzchnictwem papieskim cieszyły się one znaczną autonomią, zarówno w miastach, jak i w licznych mniejszych wspólnotach (terre), pełniąc rolę pośredników między społecznościami lokalnymi a władzą centralną.
System ten utrzymywał się przez stulecia i wywarł trwały wpływ na strukturę własności ziemskiej, sieci klientalne, relacje między miastem a wsią, kształt przestrzeni miejskiej oraz formy pamięci obywatelskiej.
Jego stopniowy zanik nastąpił między epoką napoleońską a okresem restauracji, wraz z poszerzeniem udziału w radach miejskich oraz reorganizacją administracji papieskiej.
Po zjednoczeniu Włoch rodziny rządzące utraciły swoje dawne przywileje, zachowując jednak aż do końca XIX wieku istotną pozycję wśród elit lokalnych.
Cechy patrycjatów miejskich Patrycjaty miejskie marchii ankońskiej charakteryzowały się ścisłym powiązaniem między władzą komunalną a wpływem na zależne okręgi wiejskie. Zamknięcie rad miejskich przekształciło dostęp do urzędów w dziedziczny przywilej. Jednocześnie rosnąca koncentracja własności ziemskiej szła w parze ze wzrostem kontroli rodzin rządzących nad fiskalnością, lokalną milicją oraz wymiarem sprawiedliwości. W rezultacie ukształtował się model oligarchiczny, w którym status społeczny, prawa polityczne i lokalna baza władzy wzajemnie się wzmacniały.
Od elit komunalnych do patrycjatów miejskich thumb|Nicola d’Ulisse, Święty Andrzej i bitwa między mieszkańcami San Ginesio a mieszkańcami Fermo (ok. 1463), przedstawienie bitwy pod Fornariną (1377) między miastem San Ginesio a wojskami Fermo. W centrum kompozycji znajduje się ufortyfikowane miasto, podczas gdy sama bitwa ukazana jest w tle.
W znacznej części północnych i środkowych Włoch około roku 1100 powstały autonomiczne komuny miejskie, które w dużej mierze uniezależniły się od władzy królewskiej lub biskupiej i – w ziemiach papieskich – pozostawały jedynie nominalnie pod zwierzchnictwem papieskim lub cesarskimJean-Claude Maire Vigueur, Les communes italiennes au Moyen Âge, 2010..
W tym samym okresie także w marchii ankońskiej powstały komuny rządzone przez konsulów, przedstawicieli rodzin o tradycji rycerskiej. W XIV wieku wiele z tych ośrodków, w obliczu konfliktów wewnętrznych między rodami szlacheckimi oraz prób utrzymania przewagi przez elity mimo wzrostu znaczenia bardziej dynamicznych grup ludowych, wprowadziło środki mające ograniczyć hegemonie arystokracjiJuż Rasi (1937), s. 193–216, zauważył, że „fundamentem komuny jest wojsko”, rozumiane jako szeroka milicja miejska, w której cives mieli tendencję do dominowania nad milites. Problem ten został później systematycznie opracowany przez Jean-Claude’a Maire Vigueura (2004), zarówno w jego implikacjach militarnych dla rycerstwa, jak i w konsekwencjach społeczno-instytucjonalnych..
W Cingoli statut z 1307 roku — jeden z najstarszych w marchii — wprowadzał jawnie antymagnackie przepisy i powierzał „zaprzysiężonym ludu”, specjalnie uzbrojonym, funkcje miejskiej milicjiColini Baldeschi (1904); Statuto del Comune di Cingoli (1307)..
W Roccacontrada (dzisiejsza Arcevia) statut z końca tego samego stulecia przewidywał wprost wykluczenie rodów magnackich z udziału w rządach miejskich„Nec etiam de ipsorum numerum centum possint, quoquomodo eligi vel assumi aliquis nobilis vel aliquis de genere nobilium et ipsorum nobilium progenie intelligantur esse etiam filiis naturales bastardique”; tłum.: „I spośród wspomnianej liczby stu w żaden sposób nie może zostać wybrany ani dopuszczony żaden szlachcic ani ktokolwiek zaliczany do rodu i potomstwa szlachty, włącznie z ich naturalnymi i nieślubnymi synami”. Zob. Zenobi, Ceti e potere nella Marca pontificia, 1976, s. 97..
Środki te nie zapobiegły jednak temu, że w ciągu następnych dwóch stuleci — naznaczonych licznymi doświadczeniami władzy senioralnejDoświadczenia signorialne w marchii opierały się na istniejącym już policentryzmie terytorialnym i rozwijały się na bazie instytucji komunalnych, nie zastępując ich całkowicie. Przykładem jest księstwo Francesca Sforzy (1433–1446), które rozciągało się od Jesi aż po granice Królestwa Neapolu i opierało się na polityce patti di dedizione, zawieranych nie tylko z miastami, lecz także z licznymi mniejszymi zamkami. Zob. Pirani (2021), s. 515–516; Maire Vigueur (1987). — wyłoniła się nowa elita miejska, tylko częściowo wywodząca się z wcześniejszych rodów magnackich (por. Społeczne pochodzenie rodzin szlacheckich). Dzięki stopniowemu procesowi konsolidacji politycznej i majątkowej zdołała ona przejąć kontrolę nad miastami i ich zależnymi okręgami wiejskimiJansen (1997)..
Od XV wieku, po silnym spadku demograficznym spowodowanym przez czarną śmierć, władza miejska zaczęła wyraźniej rozszerzać się na otaczające obszary wiejskieAmmannati (2020); Ginatempo (2002)..
Rodziny sprawujące urzędy i magistratury stopniowo utworzyły stosunkowo jednorodną grupę, która stała się szlachtą dzięki wyłącznej i dziedzicznej koncentracji funkcji ustawodawczych, wykonawczych oraz sądowniczych pierwszej instancjiMistruzzi di Frisinga (1963); De Luca (2010)..
W XVI wieku oligarchie miejskie utrwaliły ten proces, formalnie wykluczając inne grupy społeczne z organów władzy poprzez tzw. zamknięcia stanoweZenobi (1976)..
Były to środki prawno-instytucjonalne, które zastrzegały dostęp do urzędów wyłącznie dla szlachty i czyniły go w praktyce dziedzicznym w obrębie ograniczonej liczby rodzin.
Aby jednak rozróżnienie szlacheckie było w pełni ważne także poza kontekstem lokalnym, podział stanowy nie mógł pozostać jedynie faktem społecznym (de facto), lecz musiał zostać przekształcony w uznanie prawne (de iure). Wymagało to formalnego zatwierdzenia — wyraźnego24 stycznia 1587 roku papież Sykstus V potwierdził miastu Jesi dziedziczne zamknięcie jego Rady Generalnej, ustalone już przez samą radę 18 stycznia 1575 roku, poprzez breve apostolskie Quae pacis et tranquillitatis. Zob. Pompili (2020). lub, częściej, milczącegoWedług Zenobiego uznanie było uważane za „milcząco nabyte”, gdy przy zatwierdzaniu zamknięcia stanowego w statucie miejskim nie zostało ono zakwestionowane przez centralne organy Państwa Kościelnego. Zob. Zenobi (1976). — przez centralne instytucje Państwa Kościelnego.
W odniesieniu do zamknięć stanowych w marchii ankońskiej historyk Claudio Donati zauważył, że „był to w dużej mierze proces autonomiczny, który niejako został przyjęty, a następnie potwierdzony post rem, czyli dopiero później, przez Stolicę Apostolską”Donati (1977)..
Średnio zamknięcia te trwały około 215 lat w miastach i 175 lat w terre, osiągając maksima odpowiednio około trzech i pół wieku oraz trzech stuleci. Przez długi czas utrzymywały one wyraźne prawne rozróżnienie między stanem szlacheckim a resztą ludności (por. chronologię zamknięć stanowych w miastach i w terre).
Ramy instytucjonalne Dla przejrzystości terminologicznej poniższe zestawienie podsumowuje niektóre powtarzające się pojęcia używane w artykule.
Termin Definicja Gonfalonierat Najwyższy urząd wspólnoty miejskiej w Państwie Kościelnym; pierwotnie wybieralny, lecz od XV i XVI wieku faktycznie zastrzeżony dla rodzin dopuszczonych do rządów. Urząd przewodniczył kolegiom magistrackim i wykonywał uchwały rad. Zob. Gonfaloniere. Rady miejskie Zgromadzenia deliberacyjne wspólnoty (rada generalna, posiadająca kompetencje ustawodawcze, oraz mniejsze rady o funkcjach wykonawczych, określane jako credentieNazwa pochodzi od obowiązku zachowania tajemnicy (credentie) przez członków w sprawach, nad którymi obradowali. lub cernitaTermin „cernita” (od łac. cernere, „wybierać, rozróżniać”) oznaczał w organizacji komunalnej ograniczoną radę — nazywaną także „radą credentie”.). Organy te były właściwe w sprawach statutów, fiskalności, urzędów publicznych, kontraktów oraz obrony. Między XVI a XVIII wiekiem skład tych rad został formalnie ograniczony do dopuszczonych rodzin, a mandaty w praktyce stały się dziedziczne. (Pierwszy) stan Kategoria polityczno-instytucjonalna oparta na pochodzeniu; w przypadku pierwszego stanu związana z uprawnieniem do uczestnictwa w rządach miejskich (rady, urzędy i magistratury). Była ona przede wszystkim określana przez status i prawa polityczne, często wspierane przez własność ziemską oraz sojusze rodzinne. Między XVI a XVIII wiekiem zamknięcia stanowe uczyniły przynależność do tej grupy dziedziczną. Pojęcie to nie pokrywa się z nowoczesnym rozumieniem klasy społecznej. Zamknięcia stanowe / serrate Procesy prawno-instytucjonalne (XVI–XVIII w.), które zastrzegały dostęp do magistratur dla zamkniętej liczby rodzin, utrwalając w ten sposób dziedziczne patrycjaty oraz lokalny monopol na urzędy publiczne. Jurysdykcja nad contadi Kompetencje magistratur miejskich wobec zależnych obszarów wiejskich (contadi): podział podatków, milicja lokalna i policja, mianowanie urzędników (kasztelanów, massarii, kamerlingów), sądownictwo niższej instancji oraz utrzymanie dróg publicznych.
Relacje między szlachtą miejską a szlachtą feudalną thumb|left |alt=Herb rodziny Leopardi z Recanati, należącej do patrycjatu miejskiego tego miasta oraz agregowanej także w innych ośrodkach Marchii Papieskiej. |Herb rodziny Leopardi z Recanati, należącej do patrycjatu miejskiego tego miasta oraz agregowanej również w licznych innych miastach i terre Marchii Papieskiej.
Relacje między szlachtą miejską a szlachtą feudalną lub tytularną różniły się w zależności od miejsca: oba te komponenty mogły współistnieć, a niekiedy także częściowo się ze sobą przenikać.
Rodziny konsularne Marchii w większości przypadków nie należały do arystokracji feudalnej ani tytularnejBandino Giacomo Zenobi, Ceti e potere nella Marca pontificia, Bologna, Il Mulino, 1976.. (por. Społeczne pochodzenie rodzin szlacheckich).
Szlachta miejska ancien régime nie opierała się bowiem na posiadaniu formalnego tytułu, lecz na dziedzicznym udziale w stanie odpowiedzialnym za sprawowanie funkcji publicznych. Zenobi definiuje ją jako «prawo do dziedzicznego wykonywania udziału, choćby minimalnego lub nawet jedynie idealnego, w władzy królewskiej, czyli państwowej».Zenobi 1976.
Choć miały odmienne pochodzenie — szlachta feudalna i tytularna z nadania suwerena, szlachta miejska z autonomicznego rozwoju — oba stany wykazywały istotne podobieństwa.
Z perspektywy prawnej i porównawczej, nastawionej na podkreślenie zbieżności między różnymi formami władzy publicznej w ancien régime, prawnik Giorgio Cansacchi, były przewodniczący rady prawnej Zakonu Maltańskiego, zauważył, że:
«autonomia lenn może być w pełni porównana z autonomią wolnych komun; tak jak w pierwszych pan feudalny dysponował mniej lub bardziej rozległymi kompetencjami prawa publicznego, tak w drugich oligarchie miejskie posiadały podobne uprawnienia, do tego stopnia, że rady lub consessi, do których należały rodziny szlachty miejskiej sprawujące rządy w mieście, były same określane jako „suwerenne”. Również dziedziczność władzy była w obu klasach szlacheckich porównywalna, ponieważ zarówno w lennach, jak i w miastach rządzonych przez arystokrację władza nad tymi wspólnotami przechodziła na dane rodziny z tytułu urodzenia.»