Gietrzwałd () – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy Gietrzwałd.
Położenie Gietrzwałd leży nad rzeką Giłwą, dopływem Pasłęki, w obszarze Pojezierza Olsztyńskiego.
Położony jest 20 km na południowy zachód od Olsztyna, przy drodze krajowej nr 16 między Olsztynem a Ostródą.
Znajduje się na terenie historycznej Warmii, około 3 km od jej zachodniej granicy (na Pasłęce) z historycznymi Prusami Górnymi i etnograficznymi Mazurami.
Nazwa Nazwa Gietrzwałd jest spolszczoną formą nazwy niemieckiej Dietrichswalde. W dokumencie lokacyjnym z 1352 roku zapisano ją jako Dytherichswalt. Nazwa ta oznacza „las Dytryka”.
Nazwa pochodzi od imienia zasadźcy i pierwszego sołtysa wsi – Dytryka.
W dokumentach kapituły warmińskiej z XVI wieku używano formy Ditterichswalt (tak zapisał Mikołaj Kopernik w 1519 roku), Ditrichswalt lub Ditrichswaldt. W późniejszych wiekach jako Dytrychswalde, Ditterswalde oraz Ditterschwalde. Przed XX wiekiem utrwaliła się niemiecka forma Dietrichswalde.
Polska nazwa pojawiła się w dokumentach już w XVII wieku. W początkach XIX wieku równocześnie używano dwóch nazw – Dittrichswalde oraz GetrzwaldAlexander August Mützell, Leopold Krug: Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des preussischen Staats. Band 1: A–F. Halle 1821. W gwarze warmińskiej nazwa ta była wymawiana również jako Dzietrzwałd i Jetrzwałd (1882). Formę Gietrzwałd raz pierwszy zanotował Wojciech Kętrzyński w roku 1879.
Obecna nazwa została zatwierdzona oficjalnie 12 listopada 1946 roku.
Nazwę Gietrzwałd wymawia się przez -tsz-, jako gietszfałt, względnie lokalnie jako gieczszfałt lub gieczfałt. Wymowa wynika z historycznego pochodzenia nazwy (niemiecka grupa spółgłoskowa -trichs- została zastąpiona w wymowie polskim -tsz-, w zapisie: -trz-) oraz z typowej dla północnej i wschodniej Polski (przyjętej też w standardowej polszczyźnie) zasady ubezdźwięcznienia grup spółgłosek.
Historia Wieś została lokowana 19 maja 1352 roku na prawie chełmińskim przez kapitułę warmińską na 70 łanach (ok. 1176 ha). Miejscowość znajdowała się w komornictwie olsztyńskim na Warmii, na terenie dawnej pruskiej ziemi Gudikus, w pobliżu granicy z Prusami Górnymi na Pasłęce.
Zasadźcą wsi był Dytryk (niem. Dittrich lub Ditter), który następnie otrzymał od kapituły warmińskiej urząd sołtysa. 8 łanów było wolnych (dla sołtysa) i 5 na uposażenie kościoła. Sołtys otrzymał także przywilej założenia karczmy z prawem sprzedaży piwa, chleba i mięsa. Połowa czynszu z karczmy miała trafiać do kapituły warmińskiej.
mały|Gietrzwałd na mapie historycznej Warmii Od imienia zasadźcy i pierwszego sołtysa pochodzi nazwa wsi – niem. Dietrichswalde, pol. Gietrzwałd.
Do roku 1359 powstała w Gietrzwałdzie pierwsza drewniana kaplica. Krótko później istniała tu już parafia. Pierwszym znanym proboszczem był Jan Sternchen (w latach 1405–1409). Obecny murowany budynek kościoła został zbudowany pod koniec XV wieku. Jego konsekracja przez biskupa Jana Wilde nastąpiła 31 marca 1500 roku.
Wieś była niszczona podczas wojen polsko-krzyżackich w 1410 i 1414 roku. W czasie wojny trzynastoletniej w 1455 roku została splądrowana przez oddziały dowódcy najemników krzyżackich Jerzego von Schliebena.
Od 1466 do 1772 roku Gietrzwałd leżał na terenie księstwa warmińskiego, części Prus Królewskich wchodzących w skład Korony Królestwa Polskiego (od 1569 Rzeczypospolitej Obojga Narodów). Wieś była własnością kapituły warmińskiej.
6 kwietnia 1519 roku wieś odwiedził Mikołaj Kopernik jako administrator dóbr kapituły warmińskiej. Nadał tu ziemię nowemu osadnikowi, co zapisał w dokumencie Lokacje łanów opuszczonych.
Z dokumentu wizytacyjnego z połowy XVII wieku wiadomo, że we wsi mieszkało 17 gospodarzy – gburów, działał młyn oraz dwie karczmy.
W wyniku I rozbioru i sekularyzacji Warmii w 1772 roku Gietrzwałd znalazł się w granicach Królestwa Prus w prowincji Prusy Wschodnie. W 1789 roku we wsi było 59 domów, a mieszkańcy w zdecydowanej większości mówili po polsku. Od 1818 roku znajdował się w powiecie olsztyńskim.
W 1877 roku miały tu miejsce objawienia maryjne.
Według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego z 1888 roku Gietrzwałd leżał na katolickiej Warmii, kilka kilometrów od granicy z protestanckimi Mazurami. Liczył wówczas około tysiąca mieszkańców, którzy prócz jednej rodziny byli Polakami i katolikami. Trudnili się głównie uprawą roli i hodowlą bydła. We wsi działała szkoła katolicka.
thumb|left|Dom Samulowskich w Gietrzwałdzie. Tutaj w latach 1878–1939 mieściła się polska księgarnia
W Gietrzwałdzie powstał pomysł utworzenia „Gazety Olsztyńskiej”. Tam mieszkał i pracował Andrzej Samulowski (1840–1928), założyciel pierwszej księgarni na Warmii (1878). Budynek księgarni wraz z tablicą pamiątkową istnieje do dzisiaj. Drugą księgarnię w roku 1881 założył A. Sikorski, działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych. Pierwsza polska szkoła zaczęła działalność w okresie plebiscytu (w latach 1929–1933), przedszkole od 1927. Powołano również bibliotekę Towarzystwa Czytelni Ludowych.
11 lipca 1920 roku odbył się plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu. Gietrzwałd, a zwłaszcza księgarnia Samulowskich, były wówczas ośrodkiem polskiej agitacji. Wieś odwiedził poeta Jan Kasprowicz. W miejscowości 180 mieszkańców zagłosowało za przynależnością do Polski, a 420 mieszkańców za pozostaniem w Prusach Wschodnich.
W 1935 roku Gietrzwałd odwiedził Melchior Wańkowicz, co opisał w książce Na tropach Smętka.
W 1945 roku wieś wróciła do Polski. W latach 1954–1972 była siedzibą gromady Gietrzwałd, od 1973 roku gminy Gietrzwałd. W latach 1946–1998 leżała w województwie olsztyńskim.
Religia W miejscowości znajduje się sanktuarium maryjne, którym opiekują się od 1945 kanonicy regularni laterańscy.
Wikariuszem gietrzwałdzkiego kościoła był przez kilka lat ks. Wacław Osiński, prezes Związku Polaków w Niemczech na okręg Prus Wschodnich.
Objawienia gietrzwałdzkie
W 1877 roku od 27 czerwca do 16 września w Gietrzwałdzie miały miejsce objawienia maryjne. Dwóm dziewczynkom – 13-letniej Justynie Szafryńskiej z Nowego Młyna i 12-letniej Barbarze Samulowskiej z Woryt – objawić się miała na przykościelnym klonie Matka Boża. Następnie podobne objawienia miały też inne osoby we wsi. Według tych relacji Maryja miała przemawiać do nich po polsku (w gwarze warmińskiej).
Zdarzenie wzmocniło ruch polski na leżącej w zaborze pruskim Warmii. Od czasu objawienia do sanktuarium maryjnego w Gietrzwałdzie co roku przybywają rzesze pielgrzymów (nawet około miliona rocznie).
O objawieniach powstały książki i filmy dokumentalne, m.in.: Gietrzwałd 1877. Wojna światów – film, a także książka o tym samym tytule, autorstwa Grzegorza Brauna i Włodzimierza Skalika o objawieniach gietrzwałdzkich; Niepodległość wyszła z Gietrzwałdu – książka ks. Krzysztofa Bielawnego o powiązaniach objawień z Gietrzwałdu z odzyskaniem niepodległości;
Zabytki
Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Gietrzwałdzie. Pierwszy kościół został zbudowany wkrótce po lokacji wsi, przed rokiem 1500 rozbudowany lub zbudowany na nowo, z cegły i kamienia. Z tego okresu częściowo zachowała się prosta budowa salowa w stylu gotyckim. 31 marca 1500 kościół konsekrowano, nadając mu wezwanie Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Był wielokrotnie przebudowany. W 1970 papież Paweł VI nadał kościołowi w Gietrzwałdzie tytuł bazyliki mniejszej. Ogrodzony kamiennym murem stoi na wzniesieniu w centrum wsi. W części północno-wschodniej jest aleja prowadząca do źródełka, w zachodniej dom pielgrzyma oraz plebania wraz z kaplicą św. Józefa.
Kaplica wotywna św. Józefa zbudowana w 1877, wkrótce po objawieniach Bogurodzicy, w czasie rzekomych objawień św. Józefa, za sprawą proboszcza Weichsela. Została wzniesiona z czerwonej cegły, a w jej wnętrzu ustawiono jedną z dwóch figurek św. Józefa. W późniejszych latach prostopadle do ściany wschodniej i zachodniej kaplicy dobudowano drewniane krużganki. Rzut kaplicy w kształcie prostokąta, zamknięty poligonalnie od strony północno-zachodniej. Bryła zwarta, w formie wieloboku foremnego, pokryta dachem pięciopołaciowym, jednokondygnacyjna, prawdopodobnie podpiwniczona. Wnętrze wyposażone w ołtarz neogotycki. Obecnie pełni rolę kaplicy pogrzebowejWpisana do rejestru zabytków pod nr. rej. A-2000 z 20.09.2002..
Kapliczki w większości z XIX w., wzniesione z cegły na planie kwadratu, dwukondygnacyjneNr rej. 2859 z 19.03.1991; nr rej. 2860 z 19.03.1991; nr rej. 2861 z 19.03.1991; kaplica przydrożna, 1800, nr rej. 269 (G/45) z 20 marca 1957 oraz 991 z 27.03.1968; kapliczka przydrożna, na terenie posesji nr 74, 2 poł. XVIII, nr rej. 2864 z 19.03.1991; kapliczka przydrożna, przy skrzyżowaniu dróg do Woryt, 2 poł. XIX, nr rej. 2863 z 19.03.1991; kapliczka przydrożna, przy drodze Olsztyn – Ostróda, 2 poł. XIX, nr rej. 2903 z 19.03.1991.. Plebania, 1915Nr rej. A-2862 z 20.09.2002.. Organistówka, 1884Nr rej. A-1999 z 20.09.2002.. DomyDom nr 13, drewniany, poł. XIX, nr rej. 2866 z 4.09.1986 i 28.071992; nr 16, drewniany, pocz. XX, nr rej. 2867 z 25.01.1990; nr 31 (szkoła polska), pocz. XX, nr rej. 3628 z 30.09.1985; nr 33, 1877, nr rej. 1412 z 10.08.1973..
Ludzie związani z Gietrzwałdem
Zobacz też Gierzwałd Giłwa
Przypisy Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()
Bibliografia
Linki zewnętrzne
ks. Walenty Barczewski Geografia polskiej Warmii Archiwalne publikacje związane z miejscowością w bibliotece Polona
*