Gdów

thumb|200px|Kościół w Gdowie nocą thumb|200px|Zespół dworski w Gdowie thumb|200px|Zajazd nad Rabą thumb|Zbiorowa mogiła z 1939|200px thumb|200px|Figura św. Jana Nepomucena Gdów – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie wielickim, w gminie Gdów.

Gdów uzyskał lokację miejską przed 1794 rokiem, zdegradowany przed 1880 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gdów. W latach 1945–1975 należał administracyjnie do „dużego”, a w latach 1975–1998 do „małego” województwa krakowskiego.

+Integralne części wsi Gdów SIMC Nazwa Rodzaj0317895Dłużyznyczęść wsi0317903Groblaczęść wsi0317984Grzybowaprzysiółek0317910Nowa Wieśczęść wsi0317926Obrytkaczęść wsi0317932Pod Górączęść wsi0317949Uliceczęść wsi0317955Wygonczęść wsi0317961Zagajeczęść wsi0317978Zarabieczęść wsi

W miejscowości krzyżują się droga wojewódzka nr 966 z drogą wojewódzką nr 967Polska – atlas samochodowy, Wyd. PPWK im. St. Herbsta Warszawa 2005 .. W październiku 2018 roku ukończona została budowa obwodnicy GdowaObwodnica Gdowa otwarta.

Miejscowość jest siedzibą gminy Gdów.

Położenie Gdów znajduje się na Pogórzu Wielickim, w dolinie rzeki Raba. Przez Gdów przepływają także potoki Ruda, Lipnica i Kolawa. Lipnica stanowi wschodnią granicę miejscowości. Od południa Gdów granicy z Pogórzem WiśnickimJulian Rachwał, Agnieszka Wolańska, Powiat Wielicki – przewodnik, Wyd. Karpaty – A. Łączyński, Kraków 2001, ..

Komunikacja Komunikację publiczną zapewniają prywatne linie autobusowe. Najbliższa stacja kolejowa znajduje się w oddalonej o 15 km Wieliczce. Od 1 października 2018 roku do miejscowości Trąbki w sąsiedniej gminie Biskupice dociera linia autobusowa MPK numer 274Od 1 października rusza linia MPK.

Historia Wykopaliska archeologiczne prowadzone w okolicach Gdowa poświadczyły, że osadnictwo na tym terenie miało miejsce już w paleolicie, neolicie i w epoce brązu.

Z zapisów Jana Długosza wynika, że pierwsza stała osada została założona w XI wieku przez Gedkę herbu Gryf. Prawdopodobnie był on fundatorem kościoła, którego istnienie odnotowano po raz pierwszy w 1272 (jest to najstarszy dokument potwierdzający istnienie Gdowa). Gdy siła Gryfitów zaczęła słabnąć Gdów dostał się we władanie Drużynów, co miało miejsce ok. 1270. Na rozwój Gdowa miało zasadniczy wpływ jego położenie na skrzyżowaniu szlaków kupieckich prowadzących na Węgry (obecnie Kraków – Limanowa) i Bochnia – Myślenice. Mieszkańcy średniowiecznego Gdowa zajmowali się rybołówstwem, rzemiosłem i kupiectwem. Rozwój osady był hamowany przez przepływającą od południa Rabę, która często występowała z brzegów, niszcząc zabudowę.

W 1417 przez Gdów przeszedł orszak Władysława Jagiełły zmierzający z Halicza do Niepołomic. W 1444 król Władysław Warneńczyk jako wotum dziękczynne nadał gdowskiemu kościołowi pw. Najświętszej Marii Panny prawo dożywotniego czerpania dochodu, które jest przypisane do zajmowania określonego urzędu kościelnego i nosi nazwę beneficjum (prawa tego przestrzegano jeszcze w XIX wieku). Legenda głosi, że król zgubił podczas polowania drogę do zamku w Niepołomicach, uratowała go Matka Boża Gdowska, która wskazała mu prawidłowy kierunek jazdy. Gdów został przez króla przekazany sekretarzowi dworu Fihauserowi. W późniejszych latach Gdów często zmieniał właścicieli, byli nimi m.in. Stanisław II (Wielopolski) oraz Mikołaj II, ostatnimi właścicielami pod koniec XVII wieku zostali Lubomirscy. To stąd marszałek Hieronim Lubomirski wyruszył na czele rycerstwa szczyrzyckiego na odsiecz wiedeńską. August III Sas nadał dobrom gdowskim przywilej organizowania czterech jarmarków rocznie i cotygodniowego targu. Od tego czasu uważano Gdów za miasto.

W 1772 miał miejsce I rozbiór Polski, Gdów wraz z ziemiami położonymi na prawym brzegu Wisły dostał się pod panowanie Austrii. Od 1782 r. należał do cyrkułu bocheńskiego. Hrabia Ewaryst Andrzej Kuropatnicki w wydanym po raz pierwszy w 1786 r. dziełku pt. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” tak pisał o Gdowie: Domu przedtym książąt Lubomirskich; teraz Fichauzerów, z kościołem w pięknem położeniu. Tu się na poprzek gościńce traktowe drogi schodzą z Sącza i ze Spiża do Wieliczki i Krakowa i z Wiednia do Lwowa.

Podczas powstania krakowskiego pod Gdowem miała miejsce jedna z najważniejszych bitew. 26 lutego 1846 wojska austriackie dowodzone przez gen. Ludwiga von Benedeka rozbiły oddział pułkownika Jakuba Suchorzewskiego.

Po odzyskaniu niepodległości Gdów był ośrodkiem administracyjnym gminy leżącej w powiecie wielickim. W 1933 przeprowadzono w kraju reformę administracyjną, na podstawie ustawy scaleniowej Gdów stał się gromadą, która była częścią gminy zbiorowej. W Gdowie działały młyn, tartak i cegielnia, powszechne też było koszykarstwo.

W 1945, w ramach ofensywy styczniowej wojska Armii Czerwonej dotarły do Gdowa, będącego silnym punktem obrony wojsk niemieckich i przy zastosowaniu manewru oskrzydlającego 21 stycznia 1945 przerwały trwającą od 1939 okupację niemiecką. W zdobyciu miejscowości uczestniczył 101 Korpus Armijny z 38 Armii należącej do 4 Frontu UkraińskiegoBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s.126, 127..

Po 1945 miejscowość stała się lokalnym ośrodkiem handlowym i usługowym pełniącym funkcję lokalnego ośrodka obsługi rolnictwa. Okolice Gdowa charakteryzują się rozwiniętą agroturystykąMiasta Polskie w Tysiącleciu, Wyd. Ossolineum Wrocław 1965, tom I, s. 639-640.. Etymologia Podobnie jak Gdańsk i Gdynia od prasłowiańskiej podstawy *gъd (lit. gudē, chorw. gdinjica = mały las, żupa serbska Gacka, u Konstantyna Porfirogenety w „De administrando imperio” Gutzeka, łac. Goduscani, żupa chorwacka Gacko zamieszkiwana przez plemię Gadczan, w kronikach frankijskich łac. natio Guduscanorum pod rządami księcia Borny dux Guduscanorum oraz kilka nazw miejscowych w Serbii Gacko [Gъd-ьsko], nazwa rzeki w Słowenii Gacka, chorwacki Gdinj na Hvarze, Dinjiška w Dalmacji, czeska Kdyně, po niem. Gedein) oznaczającej „mokry, wilgotny, bagienny” i równocześnie „zarośnięty”.

Jest to nazwa topograficzna o budowie Gd-ów, *gъd + przyrostek pierwotnie topograficzny -ów jak w Krak-ów (wieloznaczne słowiańskie krk), Tarn-ów (psł. tьrnъ=cierń, stąd tarnina)Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 87-89..

Max Vasmer w odniesieniu do dwóch innych Gdowów, tj. rosyjskiego Gdowa i Gdowa ukraińskiego, a kiedyś leżącego w województwie lwowskim, odrzucał teorię Mikkoli rzekomego pochodzenia tej nazwy od Gotów oraz teorię Brücknera wywodzącą ją od hipotetycznie mającego przynależeć do zgodności bałto-słowiańskich staropruskiego gude – „krzaki, las”, ze względu na brak (wg niego) takiego słowaMax Vasmer, Гдов – Этимологический словарь русского языка, .

Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Kościół parafialny pw. Narodzenia NMP; zespół dworski: dwór, park. Inne cmentarz wojenny nr 375 oraz wspólny grób wojskowych i cywili z okolicznych miejscowości zabitych w czasie kampanii wrześniowej w 1939 roku; dzwonnica z początku XIX wieku z ważącym dwie tony dzwonem z 1462, noszącym imię Franciszek Bernard; zabudowa plebanii (eklektyczny dom księdza, bramka z XIX w. i dom katolicki Zorza z 1930); obelisk pamięci Bartosza Głowackiego (przy wjeździe do dworu). Cmentarz rzymskokatolicki. Pierwsze zapiski pochodzą jeszcze z czasów rozbiorów, kiedy Gdów był pod panowaniem austriackim. Najstarsze groby pochodzą z poł. XIX wieku. Na cmentarzu znajduje się kopiec-mogiła powstańców 1846 roku, który usypano w 1906 roku. Jest on mogiłą zbiorową 154 powstańców poległych w bitwie pod Gdowem. Na szczycie rzeźba przedstawiająca personifikację Ojczyzny fundacji rodziny poległego Michała Rottermunda. Znajdują się tam także groby bezimiennych żołnierzy z czasów I wojny światowej.

Kultura We wsi działają Zespół Regionalny „Gdowianie”, oraz Chór „Tutte le Corde".

Sport W miejscowości tej działa jeden klub sportowy: Ludowy Klub Sportowy Gdovia Gdów (najsławniejsi piłkarze Gdovii to Tadeusz Zastawniak, Franciszek Zastawniak, byli reprezentanci Polski). 15 września 2008 roku w Gdowie, otwarty został kompleks sportowy wchodzący w skład rządowego projektu ORLIK 2012. We wrześniu 2016 roku otwarta została hala sportowo-widowiskowa znajdująca się przy budynku Gimnazjum w GdowieGminna hala sportowa już gotowa!.

Miasta partnerskie Od 31 sierpnia 2007 r. miastami partnerskimi Gdowa są: Bad Nenndorf, Niemcy Perszotrawenśk, Ukraina

Osoby związane z Gdowem Ludwik Solski – aktor, reżyser, dyrektor Teatru Słowackiego w Krakowie; Michał Grażyński – działacz wojskowy, społeczny, polityczny i harcerski, doktor filozofii i prawa; Franciszek Zastawniak – piłkarz Cracovii, reprezentant Polski, doktor chemii, gemmolog – ekspert kamieni szlachetnych; Tadeusz Zastawniak – piłkarz Cracovii, Polonii Warszawa, reprezentant Polski, absolwent prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim, prokurator i adwokat; Andrzej Zieliński – muzyk, kompozytor, pianista i założyciel zespołu Skaldowie; Alina W. Chechelska – aktorka Teatru Śląskiego w Katowicach; Alfred Majewski – architekt; Piotr Kornecki – snycerz, twórca ołtarzy barokowych dla wielu kościołów w Małopolsce; Jan Józef Fitzke – archeolog, kustosz Muzeum Wołyńskiego w Łucku, podporucznik rezerwy zamordowany w Katyniu; Franciszek Jarecki – podporucznik pilot. Zapoczątkował „wielkie ucieczki” lądując na wyspie Bornholm najnowszym typem samolotu odrzutowego MIG; Andrzej Kusionowicz potem Grodyński (ur. 1861) – polski adwokat, doktor prawa, prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach, sekretarz Macierz Ziemi Cieszyńskiej, redaktor Gwiazdki Cieszyńskiej (1889-90).

Urodzeni w Gdowie

Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne Gdów w Słowniku historyczno-geograficznym województwa krakowskiego w średniowieczu (online).

Historia Żydów w Gdowie na portalu Wirtualny Sztetl Oficjalny serwis internetowy Gminy Gdów Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

* Kategoria:Dawne miasta w województwie małopolskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVIII wieku Kategoria:Wsie w powiecie wielickim