Edward Tadeusz Kopówka (ur. 12 października 1963 w Gałkach) – polski historyk, muzealnik i działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL. Doktor nauk humanistycznych, od 2018 roku dyrektor Muzeum Treblinka (wcześniej, w latach 1996–2018, kierownik tej placówki jako oddziału).
Życiorys Wykształcenie i działalność opozycyjna Urodził się w Gałkach (wówczas pod nazwą Ignacpol) w powiecie sokołowskim jako syn Mariana i Jadwigi. Jest żonaty z Katarzyną Kopówką.
W 1982 roku ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Królowej Jadwigi w Siedlcach (obecnie II Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. św. Królowej Jadwigi w Siedlcach).
W latach 1980–1981, jeszcze jako uczeń, nawiązał kontakty z działaczami Ruchu Młodej Polski w Siedlcach, m.in. Mirosławem Andrzejewskim, Cezarym Kaźmierczakiem i Piotrem Czapskim. W tym czasie drukował we własnym mieszkaniu (techniką sitodruku) niezależne pisma „Młoda Myśl” i „ABC”.
Z powodu udziału w RMP oraz organizowania nieformalnych grup samokształceniowych był w latach 1982–1983 rozpracowywany przez Wydział III KW MO w Siedlcach w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania (SOR) kryptonim „Kongres”. W okresie 1982–1989 był członkiem podziemnego Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Uczestniczył w wielu demonstracjach organizowanych przez siedleckie podziemie, akcjach ulotkowych i malowaniu haseł na murach. Zajmował się kolportażem wydawnictw podziemnych (książek, ulotek, znaczków pocztowych) oraz prasy, m.in. pism „Metrum” i „Gazetka Ludowa”.
26 listopada 1983 roku został zatrzymany przez funkcjonariuszy milicji na 48 godzin, a dwa dni później w jego mieszkaniu przeprowadzono rewizję (w ramach sprawy PS-545/83). Figurował w materiałach SOR kryptonim „Urna” jako osoba podejrzewana o wzywanie do bojkotu wyborów do rad narodowych w 1984 roku oraz kolportaż opozycyjnych ulotek (m.in. „Apelu” TKW NSZZ „Solidarność”). W latach 1984–1989 udostępniał lokal i składał książki dla podziemnego wydawnictwa „Metrum”.
W latach 1985–1988 był założycielem, redaktorem i szefem produkcji podziemnego Wydawnictwa im. Grzegorza Przemyka. Oficyna ta była ewenementem w skali kraju, gdyż specjalizowała się w wydawaniu tomików poetyckich młodych twórców związanych z podziemiem, w tym samego Kopówki (pod własnym nazwiskiem). Jego działalność wydawnicza i kolporterska była przedmiotem dalszej inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa w ramach spraw o kryptonimach „Harcerz” (1985–1988) oraz „Oficyna” (1988–1990). W aktach SOR kryptonim „Kibic” zachowały się doniesienia tajnego współpracownika ps. „Marek”, potwierdzające przekazywanie przez Kopówkę wydawnictw bezdebitowych w celach handlowych.
W latach 1987–1989 był skarbnikiem w zarządzie Towarzystwa Miłośników Podlasia. Angażował się w organizację niezależnej działalności kulturalnej (prelekcje historyczne, pokazy filmowe) oraz odbudowę kopca Józefa Piłsudskiego w Majówce koło Siedlec. W 1989 roku włączył się w działania Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Siedlcach, organizując spotkania wyborcze.
Działalność zawodowa i naukowa W latach 1984–1989 odbył studia z zakresu pedagogiki i kultury w Wyższej Szkole Rolniczo-Pedagogicznej w Siedlcach (obecnie Uniwersytet w Siedlcach). Wykształcenie historyczne uzupełnił na studiach podyplomowych na tej samej uczelni w latach 1994–1996. Wiedzę pogłębiał również na kursach w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie oraz w Instytucie Goethego w Berlinie.
Przed transformacją ustrojową pracował m.in. jako młodszy archiwista w Archiwum Państwowym w Siedlcach (1983), konserwator urządzeń wodno-melioracyjnych (1984) oraz młodszy asystent w Biurze Badań i Dokumentacji Zabytków (1988–1989). W latach 1990–1993 pracował jako nauczyciel historii w Szkole Podstawowej nr 11 w Siedlcach. W latach 1993–1996 był zatrudniony jako urzędnik w Urzędzie Kontroli Skarbowej w Siedlcach.
Od 1996 roku związany jest zawodowo z muzealnictwem, obejmując początkowo stanowisko kierownika Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince (będącego wówczas oddziałem Muzeum Regionalnego w Siedlcach). W lipcu 2018 roku został powołany na stanowisko dyrektora samodzielnej instytucji kultury – Muzeum Treblinka. Niemiecki nazistowski obóz zagłady i obóz pracy (1941–1944). W 2013 roku uzyskał tytuł kustosza dyplomowanego.
Jako kierownik i dyrektor placówki inicjował oraz nadzorował prace badawcze mające na celu dokładne rozpoznanie terenu byłego obozu zagłady oraz karnego obozu pracy. Współprowadził projekty wykorzystujące nowoczesne metody geodezyjne i badania bezinwazyjne, które pozwoliły na precyzyjniejsze określenie topografii zbrodni i infrastruktury obozowej (m.in. granic masowych grobów i lokalizacji komór gazowych). Jest współautorem pionierskich opracowań dotyczących metodyki integracji danych wieloźródłowych w badaniach nad obozami w Treblince. Odpowiadał również za rewitalizację terenów miejsca pamięci oraz rozwój infrastruktury edukacyjnej, w tym budowę nowego budynku muzealnego oddanego do użytku w 2010 roku.
W 2009 roku na Akademii Podlaskiej w Siedlcach uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii na podstawie rozprawy Żydzi w Siedlcach XIX–XX w.. Specjalizuje się w historii Zagłady oraz dziejach społeczności żydowskiej na Podlasiu i Mazowszu. Jest autorem scenariuszy wystaw stałych w Muzeum Treblinka: „Obóz Zagłady i Obóz Pracy w Treblince” (2006) oraz „Napad Niemiec hitlerowskich na Polskę, okupacja i Karny Obóz Pracy Treblinka I, Zagłada Żydów i funkcjonowanie Obozu Zagłady Treblinka II” (2010).
Odbiór i krytyka Publikacja Dam im imię na wieki. Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów spotkała się z krytycznym przyjęciem w środowisku badaczy Zagłady. Dariusz Libionka z Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN w recenzji opublikowanej na łamach rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” zarzucił autorom m.in. dostarczanie argumentów służących „gloryfikacji zasług polskiej ludności z okolic Treblinki w dziele ratowania Żydów” w kontekście polityki historycznej oraz skrytykował sposób przedstawienia postawy duchowieństwa katolickiego wobec Holocaustu, określając go mianem „zasmucającego regresu w badaniach naukowych”.
Działalność Kopówki jako dyrektora Muzeum Treblinka była również przedmiotem krytyki w mediach w 2024 roku. Zarzucono mu m.in. niewłaściwe dbanie o pamięć ofiar oraz promowanie treści zamazujących specyfikę żydowskiej Zagłady. Kontrowersje wzbudziła np. obecność na terenie obozu kamienia z napisem „Jedwabne” (co zdaniem krytyków może błędnie sugerować miejsce śmierci ofiar z tej miejscowości), publikacja utworu poetyckiego „Holocaust Polaków” czy realizacja filmu edukacyjnego pomijającego słowo „Żydzi”. W odpowiedzi na artykuł prasowy Elżbiety Janickiej krytykujący te działania, Kopówka złożył zawiadomienie do Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, zarzucając autorce mowę nienawiści i działanie na szkodę interesu społecznego.
Spór o kamienie upamiętniające miejscowości, z których deportowano Żydów do Treblinki, nasilił się w 2025 roku. Po protestach środowisk naukowych (m.in. prof. Jana Grabowskiego), wskazujących na niezgodność historyczną tych upamiętnień, nowo powołana Międzynarodowa Rada Treblinki (organ doradczy przy MKiDN, współprowadzącym muzeum) podjęła we wrześniu 2025 roku uchwałę rekomendującą usunięcie nazw „Jedwabne” i „Radziłów”. W listopadzie 2025 roku Edward Kopówka wystąpił do wojewody o zgodę na demontaż spornych napisów. W grudniu 2025 roku Wojewoda Mazowiecki wydał stosowne zezwolenie, pozostawiając termin realizacji prac w gestii dyrekcji muzeum.
Nagrody i odznaczenia Za swoją działalność opozycyjną oraz pracę na rzecz zachowania pamięci historycznej został uhonorowany licznymi nagrodami i odznaczeniami państwowymi:
Dyplom w konkursie „Najlepsze Mazoviana im. Aleksandra Gieysztora” (edycja 2001/2002) w kategorii prace popularnonaukowe za książkę Bojownikom o Niepodległość. Cześć! Dyplom w konkursie „Najlepsze Mazoviana im. Aleksandra Gieysztora” (edycja 2002/2003) w kategorii wydawnictwa źródłowe za pracę Treblinka. Nigdy więcej Dyplom Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2007) za zasługi związane z rozwojem i działalnością edukacyjną muzeum Nagroda im. Ludomira Benedyktowicza (2009) w dziedzinie literatury naukowej za badanie i propagowanie historii regionu, w tym historii siedleckich Żydów Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2011) – nadany przez prezydenta Bronisława Komorowskiego Złoty Krzyż Zasługi Medal „Powstanie w Getcie Warszawskim” (2012) – nadany przez Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej za „kultywowanie prawdy historycznej o stosunkach polsko-żydowskich” Wyróżnienie w XXIII edycji (2012) Konkursu o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera „za badania dziejów męczeństwa i zagłady społeczności żydowskiej w Treblince” Medal Zasługi (Benemerenti) Diecezji Drohiczyńskiej (2012) – nadany przez biskupa Antoniego Pacyfika Dydycza Krzyż Wolności i Solidarności (2017) – nadany postanowieniem Prezydenta RP Andrzeja Dudy z dnia 11 maja 2017 roku
Publikacje Edward Kopówka jest autorem lub współautorem prac poświęconych historii regionalnej i martyrologii. Publikował artykuły m.in. w „Tygodniku Siedleckim”, „Gazecie Stołecznej” i „Życiu Warszawy”. W okresie działalności podziemnej opublikował również tomy poezji i prozy w ramach Wydawnictwa im. Grzegorza Przemyka.
Publikacje zwarte: Memento mori, Wydawnictwo im. Grzegorza Przemyka, [Siedlce] 1985 [drugi obieg] Wędrówki neofity, Wydawnictwo im. Grzegorza Przemyka, [Siedlce] 1988 [drugi obieg] Witold Lenartowicz – człowiek o wielu pasjach, Muzeum Regionalne w Siedlcach, Siedlce 1994, Plan symbolicznych kamieni, tłum. Michael Tregenza, Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince, Siedlce 1999, Bojownikom o niepodległość. Cześć! Miejsca pamięci związane z odzyskaniem niepodległości w 1918 r., wojną polsko-bolszewicką 1920 r. i Marszałkiem Józefem Piłsudskim na południowo-zachodnim Podlasiu i wschodnim Mazowszu, Oddział PTTK "Podlasie", Siedlce 2001, (współautorzy: Katarzyna Kopówka, Cezary Ostas) Żydzi Siedleccy, nakł. autora, Siedlce 2001, Treblinka – nigdy więcej, Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince, Siedlce 2002, Stalag 366 Siedlce, Stowarzyszenie Kreatorów Unikalnej Niebanalnej Kultury Studenckiej (SKUNKS), Siedlce 2004, Niemieckie miejsca zagłady w Polsce, Wydawnictwo Parma Press, Marki 2007, (współautorzy: Jacek Lachendro, Janina Kiełboń, Robert Kuwałek, Marek Bem, Łucja Pawlicka-Nowak) Treblinka: kamienie milczą – ja pamiętam, Muzeum Regionalne w Siedlcach, Siedlce 2007, (współautor: Piotr Tołwiński) Żydzi w Siedlcach 1850–1945, Stowarzyszenie "Tutajteraz", Siedlce 2009, Dam im imię na wieki (Iz 56,5). Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów, Drohiczyńskie Towarzystwo Naukowe, Siostry Loretanki, Oxford–Treblinka 2011, (współautor: Paweł Rytel-Andrianik) Co wiemy o Treblince? Stan badań, Muzeum Regionalne w Siedlcach, Siedlce 2013, Jews in Siedlce 1850–1945, Yotzeret Publishing, New York 2014 Treblinka – historia i pamięć, Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince, Siedlce 2015 (redakcja naukowa) Obóz Pracy Treblinka I. Metodyka integracji danych wieloźródłowych, Warszawa–Treblinka 2017, (współautorzy: Sebastian Różycki, Marek Michalski) Obóz Zagłady Treblinka II. Topografia Zbrodni, Muzeum Treblinka, Treblinka 2019 (współautorzy: Sebastian Różycki, Natalia Zalewska) Treblinka – ostrzega i przypomina! W 80. rocznicę utworzenia Karnego Obozu Pracy Treblinka I, Muzeum Treblinka, Treblinka 2022 (redakcja naukowa) Więźniowie Pawiaka straceni w Treblinka. 2 marca 1942 – 2 marca 2022, Muzeum Treblinka, Treblinka 2022 (katalog wystawy) Bunt w SS-Sonderkommando Treblinka. Wystawa w 80. rocznicę wybuchu buntu więźniów w Obozie Zagłady Treblinka II, Muzeum Treblinka, Treblinka 2023 (katalog wystawy)
Przypisy
Kategoria:Urodzeni w 1963 Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Ludzie związani z Siedlcami Kategoria:Działacze Niezależnego Zrzeszenia Studentów Kategoria:Działacze opozycji w PRL