Wojna i praca

Wojna i praca – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1903 roku. Utwór należy do grupy późnych nowel pisarza i stanowi alegoryczną opowieść o przemianie społeczeństwa opartego na kulcie wojny w społeczność kierującą się zasadami pracy, nauki i pokojowej współpracy.

Akcja utworu rozgrywa się na fikcyjnej wyspie na Oceanie Spokojnym, zamieszkanej przez dwa skonfliktowane ludy. Przedstawiona historia ukazuje upadek militarystycznej elity Majungów oraz stopniowe zwycięstwo wartości związanych z pracą, wiedzą i rozwojem gospodarczym.

Badacze interpretują nowelę jako wyraz charakterystycznych dla twórczości Prusa idei pozytywistycznych, w szczególności pochwały pracy organicznej, nauki i postępu społecznego oraz krytyki militaryzmu, nacjonalizmu i kultu wojny.

Historia wydań Nowela ukazała się w „Kurierze Warszawskim” 1903 nr 1 (1 stycznia; było to jedno z cyklu opowiadań świątecznych, które Prus corocznie w tym okresie publikował w tej gazecie). Była przedrukowana m.in. w zbiorze Pisma (red. Z. Szweykowskiego, Tom XXV Nowele, opowiadania, fragmenty. Tom IV, 1936, II. ed. 1949).

Fabuła Nowela przedstawia historię wyspy położonej na Oceanie Spokojnym, podzielonej pasmem gór na dwie części: żyzną południową oraz jałową i bagienną północną. Południową część zamieszkuje lud Majungów, który przed wiekami podbił rdzenną ludność wyspy i zepchnął ją na północ. Społeczeństwo Majungów dzieli się na dwie kasty: panów, którzy zajmują się wyłącznie wojną, sztuką i kultem bohaterstwa, oraz Androwanów – podwładnych, wykonujących wszelką pracę fizyczną i wytwórczą.

Majungowie pogardzają pracą i uznają odwagę oraz gotowość do śmierci za najwyższą cnotę. Organizują igrzyska, podczas których rywalizacja artystyczna i samobójcza ofiara uchodzą za dowód heroizmu. Mimo ostrzeżeń mędrców lekceważą znaczenie pracy i umiejętności praktycznych, ufając, że ich pozycja społeczna jest trwała.

Punkt zwrotny następuje, gdy na wyspę spada niespodziewana klęska klimatyczna – śnieg i mróz niszczą plony oraz zwierzynę. Androwanowie, kierując się instynktem przetrwania, gromadzą żywność dla swoich rodzin, natomiast Majungowie, pozbawieni służby i niezdolni do samodzielnej pracy, popadają w głód. Konflikt między obiema grupami przeradza się w brutalną wojnę domową, zakończoną klęską Majungów i ich wyparciem na północne bagna.

Na nieurodzajnych terenach Majungowie cierpią głód i choroby. Początkowo odrzucają wszelkie propozycje pracy, uznając ją za hańbę, i próbują ratować się rytuałami, klątwami oraz ofiarami z ludzi, w tym z dzieci. Dopiero kolejne klęski zmuszają ich do wysłuchania mędrców, którzy uczą ich uprawy ziemi, wydobycia soli i metali oraz stosowania ziół leczniczych.

Gdy w kraju Androwanów wybucha śmiertelna epidemia, jeden z mędrców Majungów udaje się do dawnych wrogów i dzięki wiedzy medycznej ratuje ich od zagłady. W efekcie oba ludy zawierają pokój i podejmują uczciwą wymianę handlową: Majungowie dostarczają surowce, a Androwanowie żywność i odzież.

Z biegiem lat Majungowie całkowicie zmieniają swój sposób życia. Porzucają kult wojny, bohaterstwa i bezczynności na rzecz pracy, nauki i rozwoju gospodarczego. Osuszają bagna, uprawiają ziemię i rozwijają wiedzę techniczną, co prowadzi do wzrostu dobrobytu i liczebności narodu. Między plemionami zapanowuje przyjaźń, a nowela kończy się symboliczną zmianą: „od tej pory na sztandarze Majungów zamiast lwa ze żmijim ogonem i mieczem w łapie, znajduje się taki napis: „Potrzeba jest mocniejszą od nienawiści; praca – lepszą od najkorzystniejszej wojny.“”.

Odbiór i analiza Utwór jest zaliczany do utworów fantasycznych Prusa.

Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej zaliczyli nowelę do gatunku historii przyszłości.

Badacze ci, jak również Zygmunt Szweykowski, zwrócili uwagę, że przewodni motyw noweli, wpasowuje się w podobne przesłania innych dzieł Prusa, i jest widoczny w tytule utworu, a także zawarty w końcowym motcie; jest nim pochwała pracy i nauki, i krytyka wojny. Szweykowski napisał, że przesłaniem Prusa jest także argument, że „człowiek nauki bez porównania większą korzyść przynosi społeczeństwu niż zastępy wojowników”.

Katarzyna Pisarska zaliczyła powieść do utworów utopijnych; a samą fabułę za klasyczną, inspirowaną m.in. Republiką Platona; przesłanie powieści to pochwała filozofii polskiego pozytywizmu. Za utopię uznał utwór też Szweykowski.. Inni badacze w noweli dostrzegli pochwałę pacyfizmu, potępienie szowinizmu i nacjonalizmu.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie utwory fantastyczne Kategoria:Utwory literackie z 1903 Kategoria:Wojna w kulturze popularnej