mały|Dionizjusz Czubala. Wykład w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, 2016. Dionizjusz Czubala (ur. 31 marca 1935 w Imielnie) – polski etnograf, folklorysta i literaturoznawca, doktor habilitowany nauk humanistycznych, profesor uczelni (m.in. Uniwersytetu Śląskiego). Jest prekursorem badań nad legendami miejskimi w Polsce oraz autorem fundamentalnych prac z zakresu folkloru zawodowego i pamięci o Zagładzie Żydów.
Życiorys Urodził się w Imielnie w powiecie jędrzejowskim. W latach 1955–1960 odbył studia polonistyczne w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach (obecnie Uniwersytet Śląski). Jego mentorem naukowym był profesor Adolf Dygacz, pod którego kierunkiem przygotował rozprawę doktorską. Stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnologii uzyskał w 1975 roku na Uniwersytecie Wrocławskim na podstawie pracy Folklor garncarzy polskich. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1995 roku na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach na podstawie rozprawy Współczesne legendy miejskie.
W latach 1975–2002 był zawodowo związany z Uniwersytetem Śląskim, pracując w Instytucie Nauk o Kulturze. W latach 2002–2006 był zatrudniony na stanowisku profesora w Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, gdzie kierował Zakładem Antropologii i Folklorystyki oraz Katedrą Pedagogiki i Psychologii.
Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego oraz International Society for Contemporary Legend Research (Międzynarodowego Towarzystwa Badań nad Legendą Współczesną).
Działalność naukowa Zainteresowania badawcze Dionizjusza Czubali ewoluowały od tradycyjnego folkloru wiejskiego i zawodowego w stronę współczesnych zjawisk kultury potocznej. Prowadził rozległe badania terenowe w Polsce, a także w krajach słowiańskich i azjatyckich (m.in. Mongolia, Kazachstan).
Folklor zawodowy W latach 70. XX wieku podjął pionierskie w Polsce badania nad folklorem grup zawodowych (zwyczajami, wierzeniami i twórczością słowną charakterystyczną dla danej profesji), koncentrując się na środowisku garncarzy. Jego praca doktorska oraz wydana na jej podstawie monografia Folklor garncarzy polskich (1978) stanowiły pierwsze tak obszerne opracowanie kultury duchowej i narracji ustnych tej grupy rzemieślników. Publikował również w czasopismach naukowych, m.in. w "Ludzie", "Literaturze Ludowej", "Kontekstach" oraz „Roczniku Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie””.
Legendy miejskie Jest uznawany za inicjatora badań nad legendą miejską (ang. urban legend) w polskiej nauce. Od lat 80. XX wieku systematycznie gromadził współczesne podania, plotki i mity miejskie. Jego publikacje, m.in. Współczesne legendy miejskie (1993) i Nasze mity współczesne (1996), wprowadziły do polskiej etnologii metodologię analizy tego zjawiska, adaptując zachodnie wzorce badawcze (m.in. Jana Harolda Brunvanda). Wyniki jego prac ukazywały się w międzynarodowych czasopismach, takich jak „Foaftale News”. Był również pomysłodawcą i redaktorem ukazujących się w Katowicach zeszytów folklorystycznych „Teksty z Ulicy”, tworzonych wspólnie ze studentami i doktorantami.
Pamięć o Zagładzie W późniejszym okresie twórczości skupił się na historii mówionej i pamięci o II wojnie światowej. Zgromadził unikatowy zbiór relacji świadków z terenów wiejskich i małomiasteczkowych. Efektem tych prac jest trzytomowa seria Wojenne opowieści wspomnieniowe (2008–2012) oraz tom O tym nie wolno mówić... (2019), dokumentujący Zagładę Żydów w pamięci mieszkańców wsi i małych miasteczek.
Nagrody i odznaczenia Brązowy Krzyż Zasługi Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” Złota Odznaka ZNP Nagroda im. Oskara Kolberga (2022) – kategoria IV: naukowcy, działacze, popularyzatorzy Nagroda i Medal im. Zygmunta Glogera I stopnia (2021) – za całokształt badań nad folklorem
Publikacje Autor ponad 20 książek (monografii i zbiorów tekstów) oraz kilkudziesięciu artykułów naukowych. Do najważniejszych pozycji książkowych należą:
Folklor garncarzy polskich, Uniwersytet Śląski, Katowice 1978. Anegdoty, bajki, opowieści garncarzy (współaut. Marianna Czubala), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1980, . Podania i opowieści z Zagłębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj (współaut. Marianna Czubala), Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1984, . Opowieści z życia. Z badań nad folklorem współczesnym, Uniwersytet Śląski, Katowice 1985, . Boju, boju, bojka. Wybór baśni śląskich (współaut. Marianna Czubalina, Aleksander Wilkoń), Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1987, . Współczesne legendy miejskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1993, . Nasze mity współczesne, Fundacja dla Wspierania Śląskiej Humanistyki, Katowice 1996, . Regionalizm, folklor, legendy. Z tradycji ludowych miasta Sosnowca, Progres, Sosnowiec 2002, . Wokół legendy miejskiej, Wydawnictwo ATH, Bielsko-Biała 2005, . Wojenne opowieści wspomnieniowe (t. I–III), Wydawnictwo Gens, Kielce 2008–2012. Polskie legendy miejskie. Studium i materiały, Stowarzyszenie Thesaurus Silesiae, Katowice 2014, . O tym nie wolno mówić... Zagłada Żydów w opowieściach wspomnieniowych ze zbiorów Dionizjusza Czubali (oprac. Piotr Grochowski), seria: Paralele: Folklor - Literatura - Kultura, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2019, .
Przypisy
Kategoria:Polscy etnolodzy Kategoria:Polscy folkloryści Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej Kategoria:Urodzeni w 1935 Kategoria:Laureaci Nagrody Kolberga Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury”