thumb|upright=1.2|Deklinacja niemieckiego rodzajnika określonego
Rodzajnik w języku niemieckim – jeden z określników (determinantów) w języku niemieckim, który ujawnia kategorię określoności bądź nieokreśloności. Występuje on przed rzeczownikiem (lub frazą rzeczownikową) i przyjmuje odpowiednią formę zgodnie z jego liczbą, rodzajem i przypadkiem gramatycznym. Nierzadko to właśnie forma rodzajnika, a nie samego rzeczownika jako jedyna uwidacznia jego liczbę, rodzaj czy przypadek. Wyróżnia się rodzajnik określony i nieokreślony, a czasami mówi się także o rodzajniku zerowym, czyli braku rodzajnika.
Rodzajnik określony występuje, kiedy autor wypowiedzi i odbiorca są w stanie, przynajmniej w założeniu, jednoznacznie stwierdzić, o którym przedmiocie jest mowa w komunikacie, np. poprzez jego unikalność lub kontekst. Rodzajnik nieokreślony wskazuje na brak możliwości jednoznacznego zidentyfikowania przedmiotu, może oznaczać dowolny przedmiot z danej kategorii lub jakiś pojedynczy nieokreślony egzemplarz. Rodzajnik zerowy ma wiele zastosowań, w pewnych warunkach może zastępować pozostałe rodzajniki; jest wymagany w niektórych konstrukcjach gramatycznych, często występuje przy nazwach własnych. Wszystkie trzy typy rodzajników mają szeroki zakres użycia idiomatycznego, gdzie o zastosowaniu decyduje zwyczaj.
Jako rodzajnik określony w języku niemieckim funkcjonuje rodzina wyrazów der (der, die, das), a jako nieokreślony – rodzina wyrazów ein. Wyrazy należące do tych rodzin mogą mieć także inne znaczenie i prócz pełnienia roli rodzajnika mogą funkcjonować jako zaimek wskazujący, względny, nieokreślony czy liczebnik główny. W języku mówionym rodzajniki zwykle są nieakcentowane i zredukowane, co jednak rzadko przekłada się na ich zapis.
Charakterystyka niemieckiego rodzajnika Rodzajnik (niem. Artikel, określany również jako Begleiter lub, w szkolnych opracowaniach gramatyki, Geschlechtswort) jest częścią mowy należącą do określników (determinantów; niem. Determinativa lub Artikelwörter) i w przeciwieństwie do innych określników nie niesie ze sobą znaczenia, które da się łatwo specyzować. Występuje przed rzeczownikiem, typowo na pierwszej pozycji we frazie rzeczownikowej. Przy danym rzeczowniku lub frazie na ogół występuje tylko jeden określnik.
W języku niemieckim rozróżnia się dwa (lub trzy) rodzaje rodzajników (przedimków): rodzajnik określony (der bestimmte Artikel lub der definite Artikel): der, die das – odpowiednio dla rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego w liczbie pojedynczej, oraz die – dla wszystkich rodzajów w liczbie mnogiej. rodzajnik nieokreślony (der unbestimmte Artikel lub der indefinite Artikel): ein – dla rodzaju męskiego i nijakiego liczby pojedynczej, oraz eine – dla rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej. W liczbie mnogiej rodzajnik nieokreślony nie występuje, natomiast w obu liczbach występuje jego forma przecząca kein rodzajnik zerowy (Nullartikel) wyróżniany przez większość gramatyk praktycznych i rozumiany jako brak rodzajnika przed rzeczownikiem lub frazą rzeczownikową.
Rodzajnik odmienia się przez liczby, przypadki oraz rodzaje i w praktyce to głównie on ukazuje te kategorie rzeczownika. Z drugiej jednak strony samo jego zestawienie z rzeczownikiem nie pozwala na jednoznacznie rozpoznanie tych kategorii, chyba że występuje ono jako leksem w słownikach (wówczas standardowo w mianowniku liczby pojedynczej). Bez analizy gramatycznej struktury zdania nie da się rozpoznać, czy przykładowo der Stupa to rzeczownik rodzaju męskiego w formie mianownikowej, czy rodzaju żeńskiego użyty tu w dopełniaczu lub celowniku, czy też jest to forma dopełniacza liczby mnogiej.
Z rodzajnikami związane jest zjawisko homonimii. Wyrazy z rodziny der, die, das używane są także jako zaimki wskazujące i zaimki względne, a te z rodziny ein – jako zaimki nieokreślone i liczebniki główne. Niegdyś przyjmowano, że rodzajniki, które można zastąpić pewnymi zaimkami przymiotnymi (tj. zaimkami niezastępującymi rzeczownika a stojącymi przed nim), różnią od nich tym, że rodzajniki są w wymowie nieakcentowane. Współcześnie zgodnie z koncepcją Heinza Vatera z 1963 r. rodzajniki i zaimki przymiotne zalicza się do ogólniejszej kategorii określników (Artikelwörter – dosł. słowa rodzajnikowe).
Niektóre rzeczowniki będące homonimami mają różny rodzaj gramatyczny, co wiąże się z łączeniem się z różnymi rodzajnikami, dzięki którym można rozpoznać znaczenie. Do takich par rzeczowników należy: der Gehalt → zawartość – das Gehalt → pensja; der Kiefer → szczęka – die Kiefer → sosna; der See → jezioro – die See → morze; der Verdienst → zarobek – das Verdienst → zasługa. W rzeczownikach złożonych rodzaj (a zatem i rodzajnik) zależy od ostatniego członu, np. das Tischtuch (bo der Tisch + das Tuch).
Rodzaj naturalny nie zawsze odpowiada rodzajowi gramatycznemu rzeczownika, np. das Weib (r. nijaki) → baba (r. żeński). Uczącym się zaleca się najczęściej opanowywanie nowego rzeczownika wraz z odpowiednim dla niego rodzajnikiem (niosącym informację o rodzaju gramatycznym). Czasami jednak na podstawie znaczenia lub budowy rzeczownika można odnaleźć pewne regularności w przypisaniu go do odpowiedniego rodzaju.
+ Ogólne zasady przypisywania rzeczowników do rodzaju gramatycznego w zależności od znaczenia rodzaj męskinazwy oznaczające ludzi i zwierzęta o męskim rodzaju naturalnymder Mann, der Soldat, der Hahnnazwy pór roku, miesięcy, dni, stron świata, wiatrów, opadówder Sommer, der Februar, der Dienstag, der Norden, der Monsun, der Schneenazwy szczytów górskich, jezior, minerałów, skałder Mount Everest, der Fichtelberg, der Bodensee, der Quarz, der Granitnazwy marek samochodów, pociągów ekspresowychder BMW, der Balkanexpressnazwy gramatycznych przypadków, stopni, trybówder Nominativ, der Indikativ rodzaj żeńskinazwy oznaczające ludzi i zwierzęta o żeńskim rodzaju naturalnymdie Frau, die Henne (wyjątki m.in.: das Weib, das Mädchen, das Fräulein)nazwy drzew, kwiatów, owocówdie Birke, die Rose, die Erdbeere (wyjątki m.in.: der Ahorn, das Veilchen, das Maiglöckchen, der Apfel, der Pfirsich)nazwy większości rzekdie Weichsel, die Donau, die Seine, die Elbe (wyjątki m.in.: der Rhein, der Main, der Neckar, der Nil)nazwy statków, samolotów, motocyklidie Titanic, die Boeing, die Honda (wyjątki m.in.: der Jet, der Jumbo, der Airbus)liczebniki użyte rzeczownikowodie Eins, die Zehn rodzaj nijakinazwy oznaczające bardzo młode osoby i zwierzętadas Kind, das Kalbnazwy kontynentów, krajów, miast, wysp (w kontekstach, kiedy w ogóle używane są z rodzajnikiem)(das) Europa (das) Deutschland (das) Berlin (das) Bornholm (wyjątki m.in.: die Arktis, die Schweiz, der Iran)nazwy hoteli, kawiarni, kindas (Hotel) Hilton, das (Kino) Apollonazwy liter, nut, tonacji, jednostek fizycznychdas A, das Omega, das Moll, das Voltnazwy kolorów, językówdas Rot, das Deutsch(e) + Ogólne zasady przypisywania rzeczowników do rodzaju gramatycznego w zależności od budowy rodzaj męskirzeczowniki utworzone od czasowników bez sufiksów i końcówek syntaktycznych, także z modyfikatoramider Gang (od: gegangen), der Betrieb (od: betrieben), der Kauf (od: kaufen), der Beitritt (od: tritt bei), der Nachweis (od: weist nach)rzeczowniki kończące się na: -ig, -er (w większości), -en, -lingder König, der Lehrer, der Garten, der Schmetterlingrzeczowniki oznaczające osoby bądź terminy i akcentowane na ostatniej sylabie oraz rzeczowniki kończące się na: -and, -ant, -är, -arch, -ast, -at, -ent, -et, -ismus, -ist, -it, -naut, -nom, -or, -ot, -phyt, -zytder Doktorand, der Diamant, der Funktionär, der Monarch, der Gymnasiast, der Automat, der Student, der Komet, der Mechanismus, der Pianist, der Satelit, der Astronaut, der Astronom, der Professor (ale: das Labor), der Idiot, der Neophyt, der Erythrozyt rodzaj żeńskirzeczowniki zakończone na -ei, -heit, -keit, -in (nieakcentowane), -schaft, -ungdie Konditorei (ale: der Papagei), die Menschheit, die Möglichkeit, die Schülerin, die Freundschaft, die Achtungrzeczowniki obcego pochodzenia zakończone na -a, -ade, -age, -anz, -enz, -ie, -ik, -ion, -itis, -tät, -urdie Kamera, die Schokolade, die Garage, die Bilanz, die Intelligenz, die Energie, die Politik, die Explosion, die Bronchitis, die Universität, die Natur rodzaj nijakirzeczowniki utworzone z niektórych innych części mowydas Schwimmen, das Treffen, das Gute, das Englische, das Ich, das Aberrzeczowniki zakończone na -chen, -lein oznaczające zdrobnieniadas Häuschen, das Büchleinrzeczowniki z przyrostkami ge- i o końcówce -e lub bezkońcówkowedas Gebirge, das Getreide, das Gebäude, das Getränk, das Geschlecht (wyjątki m.in.: die Geschichte, der Gedanke, der Geschmack)rzeczowniki zakończone na -ett, -in (akcentowane), -ma, -ment, -umdas Amulett, das Benzin, das Klima, das Medikament, das Studium
Rodzajniki są najczęściej używanymi wyrazami w języku niemieckim. Są środkiem językowym kształtującym znaczenie, a niepoprawne użycie może zniekształcać komunikat językowy. Czasami to one pozwalają rozpoznać funkcję danego wyrazu w zdaniu, np. Sie hat mir das Du angeboten. Zaproponowała przejście na ty. Der Arzt behandelt den/die Patienten. Lekarz leczy pacjenta/pacjentów. Dem Peter hat Dieter das Buch gegeben. Piotrowi dał Dieter książkę.
Rodzajnik pozwala też czasem odróżnić nazwę własną od nazwy pospolitej, np. Bordeaux (miasto) – der Bordeaux (wino), Erika (imię) – die Erika (wrzosiec).
Typy rodzajników i ich zastosowanie Rodzimi użytkownicy języka niemieckiego od dzieciństwa wykształcają pewną intuicję językową, która pozwala im bez większego zastanowienia wybierać właściwy rodzajnik. W języku polskim nie występują rodzajniki, dlatego Polakom (oraz innym osobom, których rodzimy język nie ma systemu rodzajników) opanowanie ich sprawia szczególne trudności, na wszystkich poziomach zaawansowania. Gramatyka języka niemieckiego, podobnie jak wielu innych języków, wymusza stałe informowanie o określoności rzeczownika, co rodzimi mówcy czynią automatycznie.
Rodzajnik określony Rodzajnik określony sygnalizuje określoność, jednoznaczne zidentyfikowanie przedmiotu. Występuje, kiedy zakłada się, że zarówno autor wypowiedzi, jak i odbiorca są w stanie jednoznacznie określić, o którym przedmiocie jest mowa w komunikacie, np. poprzez jego unikalność lub kontekst.
Zastosowanie rodzajnika określonego Ogólnie rzecz biorąc, rodzajnik określony jest używany: kiedy w wypowiedzi pojawia się odniesienie do osoby lub przedmiotu wspomnianego wcześniej, np. Ich habe eine Katze gefunden. Die Katze ist sehr stark abgemagert. Znalazłem kota. Kot [ten] jest bardzo wychudzony. Auf der Kommode lag ein Foto. Ich wusste nicht, wer die hübsche Frau auf dem Bild war. Na komodzie leżała fotka. Nie wiedziałem, kim była ta ładna kobieta na zdjęciu. kiedy nazwa jest związana z przedmiotem lub osobą wspomnianą wcześniej i zakłada się, że odbiorca nie będzie miał trudności ją właściwie skojarzyć (jej określoność wynika z kontekstu), np. Auf dem Fensterbrett steht eine Topfplanze. Die Blätter sind trocken, hängen schlaff herab und verunstalten das Haus. Na parapecie stoi roślina doniczkowa. [Jej] liście są suche, bezładnie zwisają i szpecą dom. Taki rzeczownik niekoniecznie musi się odwoływać do innego, wcześniej użytego rzeczownika; może to być nawet inna część mowy, np. Der französische Präsident hat nach der Entscheidung zur Ruhe und Besonnenheit aufgerufen. Der Appell wurde über alle Massenmedien verbreitet. Francuski prezydent po tej decyzji nawoływał do zachowania spokoju i roztropności. Apel [ten] został rozpowszechniony wszystkimi środkami masowego przekazu. kiedy nazwa jest określona przez przydawkę lub zdanie podrzędne w taki sposób, że jednoznacznie pozwala stwierdzić, o który przedmiot chodzi lub sprawia, że przedmiot jest jedyny w swoim rodzaju, np. Das ist der schönste Tag meines Lebens. To jest najszczęśliwszy dzień w moim życiu. Hast du den richtigen Schlüssel für dieses Schloß gewählt? Wybrałeś właściwy klucz do tego zamka? Sie ist die Frau, die ich liebe. Ona jest kobietą, którą kocham