Gaj Oławski (, 1937–1945 GöllnerhainRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.
Informacje ogólne Wieś znajduje się 4,5 kilometra od Oławy. W Gaju Oławskim przecinają się drogi wojewódzkie nr 396 i 346. Na terenie wsi, w okolicy cmentarza komunalnego znajduje się najwyższe wzniesienie gminy wiejskiej Oława i powiatu oławskiego o wysokości 170 m. n.p.m., zwane Górą Gajową (). Wieś ma powierzchnię 581,77 ha.
We wsi znajduje się sklep spożywczo-przemysłowy „Odido”.
Podział administracyjny W okresie pruskim Gaj Oławski należał do gminy z siedzibą w Marszowicach (Marschwitz), natomiast w samym Gaju Oławskim znajdował się urząd stanu cywilnego. Od 1816 r. wieś należała do powiatu oławskiego rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. wchodziła w skład wyodrębnionej prowincji Dolny Śląsk.
Po ustanowieniu administracji polskiej na Dolnym Śląsku w latach 1945-1954 Gaj Oławski należał do gminy PolwicaWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. W latach 1954–1959 wieś należała i była siedzibą władz gromady Gaj OławskiUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71), a po jej zniesieniu w latach 1960-1968 znajdował się w gromadzie GodzinowiceUchwała Nr 7 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 24 marca 1959 r. w sprawie połączenia gromady Gaj Oławski z gromadą Niwnik w powiecie oławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 1959 r., Nr. 8, Poz. 30), zatwierdzona uchwałą Rady Ministrów Nr 458/59 z dnia 27 listopada 1959 r. w sprawie zatwierdzenia uchwał Wojewódzkich Rad Narodowych w Białymstoku, Koszalinie, Poznaniu i Wrocławiu w przedmiocie połączenia, zniesienia i utworzenia niektórych gromad. W latach 1968-1972 wieś znajdowała się na terenie gromady OławaUchwała Nr XXI/110/68 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 30 maja 1968 r. w sprawie zniesienia, łączenia i utworzenia niektórych gromad w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 sierpnia 1968 r., Nr. 6, Poz. 33). Od 1973 r. wieś jest częścią gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. Gaj Oławski znajdował się na terenie powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do pomniejszonego terytorialnie województwa wrocławskiego, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.
Historia Wieś o układzie owalnicy założona między rokiem 1250 a 1295 r. na części ziem zasiedlonych przez walońskich osadników. Jako pierwsi właściciele są wspominani w latach 1250 i 1295 ród Gallicus (Walch). W 1295 r. wieś miała powierzchnię 30 łanów, z czego 4 były w posiadaniu sołtysa wsi. Następnie wieś była w posiadaniu książąt oławskich, którzy są wspominani jako właściciele dóbr kameralnych we wsi w 1620 r. W 1523 r. we wsi został wybudowany kościół ewangelicki, który został zburzony w 1826 r. W 1604 r. wieś miała powierzchnię 24 i 1/3 łana, z czego 3 łany posiadał folwark.
W okresie pruskim właścicielem wsi był urząd królewski w Oławie, którzy są wymieniani jako właściciele Gaju Oławskiego w latach 1783, 1819, 1830 i 1845. Właścicielem folwarku we wsi w 1830 roku był Johann Gottl. Winkler. W 1830 r. we wsi jest wspomniana szkoła ewangelicka z jednym nauczycielem, a także nowy kościół ewangelicki ufundowany i wystawiony przez urodzonego w Gaju Oławskim wrocławskiego handlarza tkaninami Johanna Gottlieba Göllnera. W 1894 r. jako właściciel majątku we wsi był wspomniany Siegfried von Eicke und Polwitz, posiadający też majątek w Marszowicach i Pełczycach. W 1931 r. majątek ziemski w Gaju Oławskim, Marszowicach i Pełczycach odziedziczył syn Siegfrieda, Dietrich von Eicke und Polwitz, porucznik rezerwy Reichswehry i późniejszy członek niemieckiej nazistowskiej Schutzstaffel, który był w posiadaniu majątku do końca II wojny światowej.
W okresie pruskim i niemieckim południowe zbocze Góry Gajowej w okolicy Gaju Oławskiego było poligonem wojskowym pułku huzarów stacjonującego w Oławie. Przed II wojną światową Góra Gajowa służyła jako lądowisko dla szybowców. 10 stycznia 1937 r. władze nazistowskie Niemiec zmieniły nazwę wsi z "Goy" na "Göllnerhain". W czasie II wojny światowej na Górze Gajowej znajdowało się małe lotnisko wojskowe, położone na południowym zboczu góry, na którym odbywały się w lecie szkolenia szybowcowe i samolotowe pilotów Luftwaffe stacjonujących w Stanowicach. W 1944 r. na drodze łączącej Gaj Oławski z Marszowicami zbudowano oświetloną atrapę, która w nocy miała przypominać niedokładnie zaciemnione lotnisko i w ten sposób zmylić atakujące alianckie samoloty.
W 1966 r. w Gaju Oławskim na trasie nieistniejącej obecnie linii kolejowej Oława-Boreczek kręcono część scen odcinka 1 („Załoga”) serialu „Czterej pancerni i pies”Załoga (1), [w:] Czterej pancerni i pies, "Film Polski", www.filmpolski.pl (dostęp 2026-07-27).
Nazewnictwo W ciągu swojego istnienia Gaj Oławski nosił następujące nazwy:
1298 i 1358 r.: Gayo (villa) 1538 r.: Gayo villa 1783 r.: Goy do 1 stycznia 1937 r.: Goy (niemiecka nazwa wsi) 1937-1945 r.: Göllnerhain (nazwa nadana przez nazistowskie władze Niemiec) czerwiec-wrzesień 1945: Gaj (nazwa nadana po ustanowieniu administracji polskiej, także nazwa pojawiająca się w tomie II „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” z 1881 r.Obwieszczenie Pełnomocnika Rządu R.P. na okręg administracyjny Dolnego Śląska z 16.6.1945. Biuletyn nr 1 - przywracający brzmienie historycznych nazw polskich miejscowości Dolnego Śląska) 1945-1946/47 r.: Golina lub Golina Śląska od 1946/47 r. Gaj Oławski (obecna nazwa wsi) Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku, wydanym we Wrocławiu w 1888 r. zaliczał niemiecką nazwę wsi "Goy" do grupy nazw wsi wywodzących się od nazw typów lasów. Adamy podawał starosłowiańską nazwę wsi „Goy (Gay)” oraz jej znaczenie w języku niemieckim jako "Laubgehölz. Sumpfgebüsch".
Gospodarka W 1783 r. we wsi jest wspomniany folwark. W 1819 r. w Gaju Oławskim znajdowała się karczma oraz kuźnia. W połowie XIX w. we wsi znajdował się folwark szlachecki, będący dawniej własnością urzędu królewskiego, karczma i 3 zakłady rzemieślnicze. W 1845 r. we wsi odnotowano hodowlę 1010 owiec i 186 sztuk bydła, uprawę tytoniu i działalność pszczelarską. W 1885 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 597 ha, z czego pola uprawne stanowiły 566 ha, łąki 7 ha i lasy 1 ha. Dochód netto z podatku gruntowego wynosił 32 marki niemieckie za hektar pola, 11,75 marek za hektar łąki i 14,10 marek za hektar lasu. W 1931 r. powierzchnia katastralna wsi wynosiła 598,9 ha, a dochód netto z podatku gruntowego wynosił 32,66 reichsmarek za hektar.
W miejscowości znajdowała się ładownia Gaj Oławski na trasie linii kolejowej Oława-Boreczek, która funkcjonowała w latach 1910-1966 i która została zlikwidowana w 1973 r.. Najbliższe wsi pasażerskie stacje kolejowe znajdowały się w Godzinowicach (Giesdorf), a także w Marszowicach (Marschwitz).
Do 1945 r. na Górze Gajowej niedaleko wsi znajdował się drewniany wiatrak, którego ruiny zostały rozebrane na początku lat 50. XX w. W miejscu wiatraka Ludowe Wojsko Polskie wzniosło drewnianą wieżę, obecnie nieistniejącą.
Teraźniejszość We wsi funkcjonuje od 2003 r. klub piłki nożnej LKS Lotos Gaj Oławski, który w sezonie 2026/27 rozgrywał mecze w klasie B w grupie Wrocław V, a także uczestniczył w Pucharze Polski w grupie Dolnośląski ZPN - Wrocław.
We wsi znajduje się również kościół pw. Świętej Trójcy, będący kościołem filialnym rzymskokatolickiej parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej w Oławie-Nowym Otoku należącej do dekanatu Oława archidiecezji wrocławskiej. We wsi znajduje się też cmentarz komunalny.
Wieś posiada sieć wodociągową, lecz nie jest skanalizowana. We wsi znajduje się świetlica wiejskaRaport o stanie gminy..., s. 41.
We wsi znajduje się elektrownia wiatrowa składająca się z 10 turbin wiatrowych o mocy łącznej 25,2 MW, instalacje trigeneracji wodorowej i metanowej (oba o mocy 1 MW), magazyny energii o łącznej pojemności 12 MWh, elektrolizer o mocy 5 MW i instalacja AHE (Agro-Hydro-Energy) o mocy 10 MW, wszystkie należące do firmy „Promet-Plast s.c.”. We wsi znajdują się również zakłady „PP Modmar J.M. Humeniuk” produkujące opakowania z folii z tworzywa sztucznego.
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisany jest kościół filialny pw. Świętej Trójcy, z 1827 r..
Ponadto według wykazu zabytków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu na terenie wsi znajdują się (oprócz kościoła pw. Świętej Trójcy) następujące zabytki:
historyczny układ ruralistyczny wsi dawny cmentarz ewangelicki, obecnie ogród warzywny. cmentarz parafialny na południowy zachód od wsi zespół folwarczny w centrum wsi po północnej stronie drogi. domy mieszkalne nr 7, 22, 24, 31, 41 i 44 budynki mieszkalno-gospodarcze nr 28 i 36 dom mieszkalny nr 53, dawniej dom dróżnika
Demografia W 1783 r. wieś zamieszkiwało 169 osób. W 1819 r. w Gaju Oławskim mieszkało 251 osób, w 1830 r. 275 osób, w 1845 r. 305 osób, w 1871 r. 458 osób, w 1885 r. 361 osób, a w 1895 r. 349 osób. W 1905 r. wieś miała 358 mieszkańców, w 1925 r. 355 mieszkańców, w 1935 r. 335 mieszkańców, a w 1939 r. 272 mieszkańców. W 2001 r. Gaj Oławski miał 268 mieszkańców, w 2011 r. 284 mieszkańców, w 2022 r. 248 mieszkańców, a w 2025 r. 246 mieszkańców.
W 1925 r. na 355 mieszkańców wsi 155 było mężczyznami, a 200 kobietami. We wsi mieszkało 295 ewangelików i 50 katolików. Ewangelicy mieli w Gaju Oławskim (Goy, później Göllnerhain) własny zbór, natomiast katolicy należeli do parafii w Oławie (Ohlau).
Zobacz też Gaj Czernięciński Gaj Gruszczański Gaj Koniemłocki Gaj Mały Gaj Wielki Gaj Żelechowski Gaj-Grzmięca
Przypisy
Bibliografia
Raport o stanie gminy w roku 2024 (dostęp 2026-09-30) Die combin. Parochieen Rosenhain u. Goy, [w:] F. G. Eduard Anders, Statistik der Evangelischen Kirche in Schlesien, Glogau 1848, s. 227-228 Karl Daniel Mueller, Rede bei der E. der von dem Kaufmann Joh. Gottl. Göllner zu Breslau an seinem Geburtsorte Goy im Ohlau. Kreise neu erbauten evangelischen Kirche; geh. am 3. Nov. 1827, Breslau 1827. Georg Lorenz, Vom Goyer Berg waren fünf Städte zu sehen, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 9/1965, s. 3 Erich Quester, Der Kreis Ohlau in Urkunden der Jahre 1331 – 1398, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 11/1965-8/1966 (seria artykułów) Karl Buschbeck, Die evangelischen Kirchen und Gemeinden im Ohlauer Land, Ulm 1968, s. 19 Schlesische Bockwindmühle originalgetreu nachgebaut, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 11/1982, s. 9 Georg Lorenz, Vom Goyer Berg waren fünf Städte zu sehen, [w:] Gerhard Bock, Jahrbuch IV 1984/85 der Ohlauer Schülervereinigung, Velen 1985, s. 26-27 F. v. Strampf, Goy, "Heimatblatt Strehlen/Ohlau", nr. 11/1991, s. 20 Heinz Quester, Predigergeschichte des Kirchenkreises Ohlau in Schlesien, "Jahrbuch für Schlesische Kirchengeschichte", t. 76/77 (1997/98), s. 390