Dawny hangar cywilnego portu lotniczego Rakowice-Czyżyny – zabytkowy hangar lotniczy znajdujący się w Krakowie, w dzielnicy XIV Czyżyny, na osiedlu 2 Pułku Lotniczego 26a, przy ulicy Izydora Stella-Sawickiego.

Historia Hangar powstał w ramach szeroko zakrojonej rozbudowy założonego w 1912 roku lotniska Rakowice-Czyżyny, której dokonano w latach 1925–1931. Jego budowa wiązała się z utworzeniem w tym czasie stałego cywilnego portu lotniczego. Obiekt zlokalizowano w południowo-wschodniej części ówczesnego lotniska. W okresie międzywojennym port obsługiwał połączenia lotnicze m.in. do Warszawy, Lwowa, Wiednia i Budapesztu. W czasie II wojny światowej hangar uległ dużym zniszczeniom, lecz niedługo po zakończeniu działań wojennych został odbudowany i pełnił funkcję cywilnego portu lotniczego aż do jego zamknięcia w roku 1963, odkąd to dotychczasową rolę lotniska w Czyżynach jako portu cywilnego w ramach aglomeracji krakowskiej pełni port lotniczy Kraków-Balice. Po likwidacji lotniska w Czyżynach hangar został zaadaptowany na potrzeby zajezdni autobusowej Czyżyny. Rozpoczęła ona funkcjonowanie w 1966 roku. Początkowo zakładano, że zajezdnia w tym miejscu istniała będzie tymczasowo, do momentu uruchomienia nowej zajezdni autobusowej na terenie ówczesnej dzielnicy Nowa Huta, jednak wskutek dynamicznie rosnących potrzeb eksploatacyjnych MPK Kraków zakład był systematycznie rozbudowywany. Zajezdnia Czyżyny funkcjonowała łącznie ponad 30 lat – została ostatecznie zamknięta w 1998 roku. Po tym czasie przez kilkanaście lat dla opuszczonego przez MPK byłego hangaru lotniczego władze miejskie nie znajdowały nowej funkcji, w rezultacie czego obiekt popadł w ruinę. Jeszcze przed likwidacją zajezdni, 30 grudnia 1997 roku, hangar wpisany został do rejestru zabytków.

W 2009 roku hangar przekazany został ówczesnemu Muzeum Inżynierii Miejskiej. Instytucja początkowo wykorzystywała halę jako magazyn, w którym przechowywano m.in. historyczne autobusy i tramwaje, planując jednocześnie modernizację obiektu. W kolejnych latach jednak kwestia ta ulegała komplikacjom prawnym wskutek roszczeń spadkobierców dawnych właścicieli gruntów, wywłaszczonych w 1929 roku decyzją władz województwa krakowskiego na rzecz rozbudowy lotniska. Na początku lat 10. XXI wieku zabytkowy obiekt znajdował się w złym stanie technicznym, wymagał pilnego remontu. Potwierdziły to kontrole przeprowadzone przez Miejskiego Konserwatora zabytków w 2014 i 2015 roku.

Przygotowania do remontu niszczejącego od kilkunastu lat hangaru przyśpieszyły w 2015 roku. Wówczas to bowiem Muzeum Inżynierii Miejskiej wystąpiło do Miejskiego Konserwatora Zabytków oraz Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa z wnioskiem o przekazanie środków finansowych na rzecz modernizacji obiektu. Łącznie na ten cel udało się wygospodarować w budżecie Miasta Krakowa na rok 2015 kwotę w wysokości 60 tys. złotych, będącą wcześniej w dyspozycji Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków. Na realizację wspomnianych założeń muzeum pozyskało w tym samym roku także dofinansowanie ze SKOZK wynoszące 43 377,90 złotych. Środki te wykorzystano na rzecz opracowania dokumentacji technicznej zabezpieczenia hangaru i tzw. „domku lotnika” oraz naprawę ok. 200 m² pokrycia dachu hangaru. Na kontynuację projektu renowacji zabytkowego obiektu, w budżecie miasta na rok 2016 zabezpieczone zostały środki w wysokości 500 tys. złotych. Z początkiem roku muzeum złożyło również wniosek do SKOZK o dofinansowanie na rzeczony cel w kwocie 400 tys. złotych. Łącznie w 2016 roku MIM pozyskało kwotę rzędu 1,2 mln złotych, którą przeznaczono w przeważającej części na remont dachu zabytkowego obiektu. W ramach zadania kompleksowo wypiaskowano i zabezpieczono przed korozją konstrukcję dźwigarów dachu oraz odnowiono dachowe świetliki. Trwającą ponad rok inwestycję ukończono w grudniu 2016 roku.

W kolejnym, 2017 roku dokonano remontu wrót stanowiących niemal całą powierzchnię północnej ściany hangaru. Za kwotę 1,5 mln złotych odtworzono oryginalną konstrukcję ośmioskrzydłowych wrót dawnego hangaru lotniczego, które w latach użytkowania obiektu przez MPK uległy znacznym przekształceniom pod kątem potrzeb ówczesnego zarządcy. Poszczególne elementy wielkich, przesuwnych wrót zostały bowiem w tym czasie unieruchomione, zaspawane, a w ich poszyciu wycięto mniejsze bramy dostosowane do standardów eksploatacyjnych zajezdni autobusowej. W ramach remontu zrekonstruowano pierwotny mechanizm jezdny wrót z szynami, kołami napędowymi oraz maszynownią konstrukcji, jak również odtworzono oryginalne poszycie skrzydeł z tłoczonej blachy zgodnie z metodami stosowanymi przez przedwojennych rzemieślników. Wszelkie prace związane z rekonstrukcją wrót, jak również innych elementów zabytkowego hangaru wykonywane były pod ścisłym nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków.

Proces rewaloryzacji hangaru dopełniony został w latach 2021–2022. W tym czasie dokonano gruntownej modernizacji obiektu obejmującej przystosowanie go do pełnienia funkcji muzealnej. W roku 2019 MIM pozyskało dotację z funduszy europejskich na realizację projektu w wysokości 5,2 mln złotych. Z budżetu miasta na ten cel przeznaczono kwotę rzędu 7,3 mln złotych, a wkład własny muzeum wyniósł 3,4 mln złotych. Łączny koszt inwestycji oszacowano na około 16 mln złotych. Projekt przebudowy hangaru sporządziło biuro architektoniczne Ekotektura. Wykonawcą generalnym przedmiotowego zadania było Przedsiębiorstwo Budowlano-Produkcyjne Łęgprzem Sp. z o.o. Podpisanie umowy ze spółką na wykonanie prac budowlanych nastąpiło 21 grudnia 2020 roku. Plac budowy wykonawcy został przekazany w styczniu 2021 roku. Roboty budowlane trwały ponad rok, do maja 2022 roku, a pozwolenie na użytkowanie obiektu zostało uzyskane w lipcu 2022 roku. W ramach inwestycji przywrócono bryle hangaru pierwotną formę, wyburzając przybudówkę zbudowaną wzdłuż południowo-zachodniej ściany hangaru w czasach istnienia w tym miejscu zajezdni autobusowej oraz odtwarzając przybudówkę wzdłuż północno-wschodniej ściany, której część stanowi odbudowana stacja goniometryczna. We wnętrzu hali odbudowano antresolę wraz z prowadzącymi na nią schodami i windami, a także wydzielono strefę obsługi zwiedzających wraz z węzłem sanitarnym. Odtworzono ponadto wiele oryginalnych detali architektonicznych oraz wykończenia elewacji zabytkowego obiektu przy użyciu współczesnych materiałów budowlanych. Przywrócono również oryginalne napisy na elewacjach hangaru oraz wewnątrz hali. Modernizacji w ramach projektu uległ także budynek dawnej kotłowni, który połączono z hangarem podziemnym przejściem.

Zmodernizowany obiekt stał się siedzibą drugiego, obok Ogrodu Doświadczeń im. Stanisława Lema, oddziału Muzeum Inżynierii i Techniki o nazwie „Hangar Czyżyny”. Stanowi przestrzeń organizacji głównie czasowych wystaw z zakresu historii polskiej motoryzacji w XX wieku, inżynierii oraz transportu publicznego. Obiekt wynajmowany jest także przez muzeum komercyjnie podmiotom zewnętrznym, przykładowo jako miejsce organizacji koncertów i innych przedsięwzięć kulturalnych.

Konstrukcja i architektura Dawny hangar cywilnego portu lotniczego w Czyżynach jest obiektem o konstrukcji stalobetonowej wzniesionej według koncepcji inż. Bronisława Kowalskiego. Autorem projektów wykonawczych obiektu i kierownikiem jego budowy był prof. inż. Izydor Stella-Sawicki. Monumentalne, w pełni zautomatyzowane, stalowe wrota hangaru zaprojektował inż. Ignacy Brach. Konstrukcja obiektu wznosi się na dwóch zewnętrznych, łukowych dźwigarach o stalowej, kratownicowej konstrukcji podtrzymujących dach obiektu. Rozwiązanie to umożliwiło stworzenie przestronnej hali pozbawionej podpór wewnętrznych. Jest to podobna konstrukcja do zespołu pięciu hangarów zbudowanych w południowo-zachodniej części lotniska, oddanych do użytku dwa lata wcześniej – w 1929 roku – wzniesionych na potrzeby 2 Pułku Lotniczego. Wojskowe hangary zaprojektowano jednak jako większe, wsparte na trzech dźwigarach, hale o wymiarach 55 m x 56 m i powierzchni ok. 3600 m² każda. Hangar PLL LOT stanowi halę o wymiarach ok. 37 m x 53 m i powierzchni ok. 1961 m².

Współcześnie dawny hangar stanowi obiekt muzealny, reprezentujący w ogólności styl industrialny. Na zewnątrz, jak i wewnątrz hali dominują proste formy architektoniczne, w znacznym stopniu pozbawione szczególnych detali. Charakterystycznym elementem obiektu są eksponowane stalowe konstrukcje, surowość materiałów oraz odsłonięte instalacje, zwłaszcza wewnątrz hangaru. Przestronna hala doświetlana jest przez wielkie okna usytuowane w ścianie południowej oraz świetliki znajdujące się ponad wrotami w ścianie północnej oraz na dachu zabytkowego obiektu.

Galeria

Przypisy

Kategoria:Zabytkowe budynki w Krakowie Kraków Kategoria:Obiekty w Krakowie wpisane do gminnej ewidencji zabytków Kategoria:Dzielnica XIV Czyżyny