thumb|Przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi Chaim Rumkowski przemawia do mieszkańców getta zebranych na placu strażackim przy ulicy Lutomierskiej 13 Judenrat w Łodzi, Rada Starszych w Łodzi, Starszeństwo Żydów w Łodzi (, ) – Rada Żydowska powołana przez niemieckie władze okupacyjne w Łodzi, początkowo we wrześniu, a następnie w nowej formule w październiku 1939 roku.

Rada Starszych pełniła wyłącznie funkcje doradcze, a wszystkie decyzje podejmowane były jednoosobowo przez stojącego na jej czele Przełożonego Starszeństwa Żydów w Łodzi (, ), Chaima Rumkowskiego. Przełożony Starszeństwa Żydów był jednostką zwierzchnią wszystkich jednostek organizacyjnych Judenratu, a od 1940 roku stał na czele żydowskiej administracji getta łódzkiego.

Autokratyczny styl sprawowania władzy przez Rumkowskiego przekładał się również na stosunki w samym getcie. Tym co wyróżniało getto łódzkie na tle innych gett żydowskich pod okupacją niemiecką, był nadzwyczaj wysoki stopień kontroli, który Judenrat uzyskał nad tamtejszym życiem politycznym, gospodarczym i kulturalnym. Rumkowski wierzył, że przekształcenie getta w sprawnie funkcjonujący ośrodek przemysłowy, który pracować będzie na rzecz niemieckiego wysiłku wojennego, umożliwi ocalenie części jego mieszkańców. Jednocześnie w 1942 i 1944 roku Judenrat aktywnie zaangażował się w organizację wywózek z getta łódzkiego do obozów zagłady, m.in. przygotowując listy deportacyjne oraz angażując funkcjonariuszy Służby Porządkowej do przeprowadzania obław na wysiedleńców.

Łódzki Judenrat zakończył działalność wraz z akcją likwidacyjną łódzkiego getta w sierpniu 1944 roku, w jednym z ostatnich transportów z getta do Auschwitz-Birkenau wywieziony został Rumkowski. Po likwidacji getta władze niemieckie powołały nową Radę Starszych i Przełożonego Starszeństwa Żydów, którym został Majer Karmioł, zastąpiony następnie przez Michała Eliasberga. Kompetencje Judenratu w sierpniu 1944 roku ograniczały się jednak do utrzymania stanu sanitarnego istniejących jeszcze w Łodzi obozów, w których osadzeni zostali pozostający w mieście Żydzi.

Geneza i utworzenie łódzkiego Judenratu 1 września 1939 roku III Rzesza rozpoczęła zbrojną agresję przeciwko Polsce. Wojska niemieckie wkroczyły do Łodzi 9 września. 9 listopada tego samego roku Łódź wraz z resztą ziem zachodnich II Rzeczypospolitej została anektowana przez III Rzeszę i włączona do Kraju Warty.

Dan Michman podaje, że Judenrat w Łodzi został utworzony na polecenie władz niemieckich już 12 września 1939 roku, a więc zanim na naradzie pod przewodnictwem SS-Gruppenführera Reinharda Heydricha, która odbyła się 21 września tegoż roku w Berlinie, oficjalnie usankcjonowano proces tworzenia tego typu gremiów w okupowanej Polsce. Rada Żydowska w Łodzi była tym samym jednym z pierwszych Judenratów.

Pierwsze trzy miesiące niemieckiej okupacji Łodzi charakteryzowały chaotyczne i arbitralne represje wymierzone w Żydów, obejmujące m.in. grabież mienia, zmuszanie do prac przymusowych, aresztowania i egzekucje. Do połowy grudnia 1939 roku z Łodzi wypędzono do Generalnego Gubernatorstwa Polaków i Żydów. Kolejnych 60–75 tys. Żydów uciekło z miasta w obawie przed niemieckim terrorem. Władze niemieckie początkowo zakładały, że na skutek masowych wysiedleń Łódź w krótkim czasie stanie się miastem Judenrein. Na skutek protestów Hansa Franka wywózki zostały jednak wstrzymane 16 grudnia 1939 roku. W tych okolicznościach prezydent rejencji kaliskiej Friedrich Uebelhoer w ściśle tajnym okólniku z 10 grudnia 1939 roku zapowiedział utworzenie zamkniętego getta w Łodzi. W dokumencie tym znalazło się następujące stwierdzenie:

Tymczasem 13 października 1939 roku komisarz mianował Chaima Rumkowskiego Przełożonym Starszeństwa Żydów w Łodzi. Według Adama Sitarka faktyczna nominacja została wydana dzień później, zgodnie z jej treścią wszystkie instytucje gminy żydowskiej w Łodzi miały od tego czasu podlegać Rumkowskiemu lub osobie przez niego wyznaczonej, wszystkie instytucje miały także zostać rozwiązane i utworzone na nowo. Rumkowski otrzymał jednocześnie prawo do nakładania podatków na Żydów celem „pokrycia wydatków związanych z wykonywaniem zleconych mu zadań”. Tego samego dnia rozwiązany został zarząd gminy żydowskiej w Łodzi.

Adam Sitarek datuje utworzenie Rady Starszych na 16 października 1939 roku, kiedy to Rumkowski rozesłał nominacje do 31 wybranych działaczy społecznych i politycznych. Nie wszyscy wybrani przez Rumkowskiego działacze przebywali wówczas w Łodzi lub chcieli angażować się w działalność Rady Starszych. O jej ostatecznym składzie Rumkowski poinformował Leistera 5 listopada.

Rada Starszych w pierwszym składzie przetrwała wyłącznie do 9 listopada, kiedy to większość jej członków została aresztowana przez Niemców. Według relacji do aresztowań doszło podczas zebrania Rady, na które wtargnąć mieli żołnierze niemieccy. Zatrzymania uniknęli jedynie Rumkowski, Samuel Faust, Dawid Windman i dr Dawid Helman. Pozostali członkowie Rady zostali przewiezieni do obozu na Radogoszczu. Rumkowski kilkakrotnie zabiegał u władz niemieckich o ich zwolnienie. Spośród aresztowanych zwolniono jednak tylko Juliusza Damma, Artura Frankfurta, Pinkusa Gerszowskiego, Mieczysława Hertza, Jakuba Lando, Leona Mokrskiego, Chila Majera Picka, Warszawskiego i Maksa Wyszewiańskiego. Do grudnia 1939 roku część z aresztowanych została już zamordowana w lasach pod Łodzią lub wywieziona do obozów koncentracyjnych. Pięciu rajców wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa.

Po tych wydarzeniach Rada przestała faktycznie istnieć. Wkrótce jednak Rumkowskiemu nakazano skompletować jej nowy skład. Ostateczny skład drugiego Judenratu uformował się na początku lutego 1940 roku. Liczył wówczas 21 członków. Nie byli to jednak rozpoznawalni i doświadczeni działacze, w związku z czym Izrael Tabaksblat określił Radę mianem „trzeciego garnituru”. Członków drugiej Rady oskarżano także o nadmierną uległość wobec Rumkowskiego; jeden z krytyków Judenratu określił ich wręcz mianem „ludzi bez zasad moralnych, typów o naturze samolubnej i kryminalnej, ślepo wykonujących wszystkie rozkazy”.

Na początku działalności kompetencje Przełożonego Starszeństwa Żydów w Łodzi odpowiadały uprawnieniom prezesa przedwojennej gminy żydowskiej, stopniowo jednak wprowadzono model zarządzania z jego centralną rolą. Przełożony Starszeństwa Żydów stał się jednostką zwierzchnią wszystkich wydziałów administracji getta. Rada Starszych była dla niego organem doradczym. Stopniowo jej rola uległa znacznej marginalizacji, a Rumkowski po pewnym czasie zaczął pomijać ją w procesie decyzyjnym. Z czasem Rumkowski objął samodzielny i jednoosobowy zarząd nad gettem. Zebrania Rady odbywały się zazwyczaj z jego inicjatywy, zwoływane były przy tym nieregularnie. Isaiah Trunk wskazuje Starszeństwo Żydów w Łodzi jako jeden ze sztandarowych przykładów – obok Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku – Judenratu zarządzanego w sposób autokratyczny.

Podległość względem władz niemieckich thumb|Chaim Rumkowski i Hans Biebow

Gettoverwaltung Na początku 1940 roku przystąpiono do reorganizacji łódzkiego Zarządu Miejskiego. W ramach szeregu nowo powołanych wydziałów za kwestie gospodarcze związane z łódzkimi Żydami odpowiedzialny stał się Wydział Aprowizacji i Gospodarki. Po zarządzeniu Hermanna Göringa z 23 marca 1940 roku w sprawie wstrzymania akcji wysiedleńczych zaistniała potrzeba powołania nowej jednostki, odpowiadającej za zarząd nad tworzonym gettem. Rozgraniczenie kompetencji między niemieckimi władzami policyjnymi a cywilnymi zostało przyjęte 27 kwietnia 1940 roku. Ustalono wtedy, że za utrzymanie porządku odpowiedzialny będzie prezydent policji w Łodzi, podczas gdy Zarząd Miejski będzie sprawować ogólny nadzór nad gettem, jego sprawami wewnętrznymi i życiem gospodarczym.

Dwa dni później Johannes Moldenhauer utworzył ekspozyturę Wydziału Aprowizacji i Gospodarki odpowiedzialną za getto, która nazwana została Ernährungs- und Wirtschaftsstelle Getto (EWG). W kompetencjach EWG znalazło się początkowo zaopatrywanie getta w żywność, opał i lekarstwa oraz prowadzenie rozliczeń finansowych z miastem. Z czasem zadania EWG zostały jednak rozszerzone. Wydatki ponoszone przez EWG opłacane były m.in. przez podatki „zarządczy” i „specjalny” w wysokości odpowiednio 15% i 3%, które nakładano na żywność docierającą do getta.

5 maja 1940 roku kierownikiem EWG został Hans Biebow, polecony na to stanowisko nadburmistrzowi Karlowi Marderowi przez niemiecką Izbę Przemysłowo-Handlową w Łodzi. 29 października 1940 roku EWG stała się samodzielnym wydziałem Zarządu Miejskiego i przekształcona została w Zarząd Getta (). Kierownikiem zarządu pozostał Hans Biebow, swoim zastępcą mianował dawnego współpracownika Friedricha Wilhelma Ribbego. Oprócz nich w zarządzie pracowali także inni wcześniejsi współpracownicy Biebowa, m.in. Josef Hämmerle i Wilhelm Quay. Siedziba Zarządu Getta mieściła się przy ul. Cegielnianej 11. Zarządowi Getta podporządkowana została administracja żydowska, stał się on także jedynym pośrednikiem między Judenratem a Zarządem Miejskim. Biura Gettoverwaltung utworzono także na Bałuckim Rynku, gdzie znajdował się m.in. Centralny Sekretariat Przełożonego Starszeństwa Żydów.

Na spotkaniu władz miasta i przedstawicieli Haupttreuhandstelle Ost, które odbyło się 27 maja 1940 roku, ustalono, że Zarząd Getta będzie jedynym dysponentem kierowanych do getta funduszy. Biebow otrzymał także wyłączne prawo reprezentowania władz miejskich w sprawach dotyczących getta. Biebow z czasem zaczął także podejmować działania dotyczące innych gett żydowskich tworzonych na terenie Kraju Warty.

Władze niemieckie wymagały od Rumkowskiego prowadzenia szczegółowej sprawozdawczości. W różnych okresach istnienia Judenratu był on zmuszony dostarczać Zarządowi Getta raporty zbiorcze w trybie cotygodniowym, dwutygodniowym lub miesięcznym. Ponadto osobne raporty były opracowywane przez poszczególne komórki Judenratu. Autorzy sprawozdań starali się możliwie obiektywnie przedstawić panującą w getcie sytuację, jednakże w sposób, który nie będzie antagonizował niemieckich odbiorców i prowokował represji. W raportach nie wspominano więc m.in. o aktach oporu wobec Judenratu lub wykrytych przypadkach szmuglu. Starano się również ukryć prawdziwe rozmiary trawiących getto epidemii chorób zakaźnych. Stosowanie eufemizmów było również oczekiwane przez samych Niemców, m.in. w marcu 1942 roku Biebow zakazał Rumkowskiemu wskazywania śmierci głodowej jako przyczyny zgonów mieszkańców getta.

Mimo iż Rumkowski starał się nie antagonizować okupanta, jego stosunki z Biebowem i Zarządem Getta układały się momentami wręcz dramatycznie. W czerwcu 1942 roku Gettoverwaltung opracowało akt oskarżenia wobec Przełożonego Starszeństwa Żydów, zarzucając mu doprowadzenie do złej sytuacji aprowizacyjnej w getcie, spowodowanie obniżenia produkcji w tamtejszych fabrykach i warsztatach oraz niewykonywanie poleceń władz niemieckich. Nie wiadomo, czy nadano temu dokumentowi bieg oraz czy wyciągnięto wtedy jakiekolwiek konsekwencje wobec Rumkowskiego. Z kolei nieustalonego dnia w październiku tego samego roku nietrzeźwy Biebow tak mocno pobił Rumkowskiego, iż ten trafił do szpitala. Powodem miało być zainteresowanie Rumkowskiego sprawami wyżywienia getta, które w tym okresie znalazło się już całkowicie w kompetencjach władz niemieckich. Kolejny raz Biebow miał brutalnie pobić Rumkowskiego w czerwcu 1944 roku, po tym jak ten zgodził się na żądania Gestapo dotyczące wysyłania robotników żydowskich poza getto.

Władze policyjne