Rokitnik zwyczajny, rokitnik pospolity (Hippophae rhamnoides L.) – gatunek rośliny z rodziny oliwnikowatych (Elaeagnaceae). Występuje w Europie i Azji. Jest światłolubnym gatunkiem pionierskim rosnącym na górskich stokach, w dolinach rzek i wzdłuż wybrzeży morskich. W Polsce naturalne jego stanowiska znajdują się tylko na wybrzeżu Bałtyku. Gatunek często jest uprawiany jako roślina ozdobna, rośnie też jego popularność jako rośliny sadowniczej. Ze względu na małe wymagania i tworzenie odrostów korzeniowych obsadzane są nim skarpy, hałdy i wydmy w celu ich umocnienia i ochrony przed erozją. Owoce i przetwory z nich, z powodu znacznego udziału substancji biologicznie aktywnych, uznawane są za żywność funkcjonalną, są też one i inne części tych roślin używane jako lecznicze i do wyrobu kosmetyków. Gatunek odgrywa istotną rolę biocenotyczną – związane są z nim liczne grzyby, bezkręgowce; stanowi miejsce lęgów, odpoczynku i żerowania wielu ptaków. Jego siedliska na wybrzeżach w Unii Europejskiej wymagają ochrony w sieci Natura 2000. W Polsce na stanowiskach naturalnych rokitnik objęty jest także ochroną gatunkową.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek występuje w Europie i Azji. W Europie zachodniej i północnej związany jest z brzegami morskimi. Rośnie na wybrzeżach atlantyckich i Morza Północnego na Wyspach Brytyjskich od północnej Francji, poprzez Belgię, Niemcy, Danię po Norwegię. Na północy dociera niemal do 68 stopnia szerokości geograficznej. Nad Bałtykiem rośnie wzdłuż południowych jego brzegów po Królewiec na wschodzie (dalej też, ale jako gatunek sadzony), a poza tym nad Zatoką Botnicką i Wyspach Alandzkich. W południowej Europie rośnie głównie na obszarach górskich od Pirenejów, poprzez Alpy, Apeniny, góry Półwyspu Bałkańskiego, Azji Mniejszej i Kaukaz. Tam też schodzi miejscami na północne wybrzeża Morza Śródziemnego i Morza Czarnego. W Azji zasięg ciągnie się wzdłuż obszarów górskich Iranu po Himalaje i południowe Chiny oraz wzdłuż gór Azji Środkowej po Mongolię, rejon Jeziora Bajkał i północne Chiny. W obrębie zasięgu i jego sąsiedztwie gatunek często jest sadzony zarówno wzdłuż wybrzeży, jak i w głębi lądów. Południowa granica zasięgu wyznaczana jest przez izotermę stycznia wynoszącą 10 °C. Dzieje się tak, ponieważ nasiona do skiełkowania wymagają przechłodzenia. Jest to też powód, dla którego w południowej części zasięgu gatunek ten rośnie głównie w górach.
W Polsce rokitnik obecny jest wzdłuż całego wybrzeża morskiego, przy czym zazwyczaj nie sposób rozstrzygnąć, które stanowiska są naturalne, a które są wynikiem celowych nasadzeń wykonywanych w celu stabilizacji wydm.
Gatunek jako użytkowy jest szeroko rozprzestrzeniany poza obszarami naturalnego występowania, gdzie często łatwo dziczeje. Tak jest m.in. w Ameryce Północnej, w Irlandii i w Polsce poza wybrzeżem.
Morfologia thumb|Pokrój Hippophae rhamnoides subsp. rhamnoides thumb|Charakterystyczne dla gatunku tarczowate włoski widoczne pod mikroskopem Pokrój, pędy i organy podziemne Silnie rozgałęziony krzew osiągający zwykle od 1,5 do 6 m wysokości, rzadziej niewielkie drzewo osiągające wysokość do 9–10 m, wyjątkowo do 18 m. Korona zwykle asymetryczna. Okazy męskie są bardziej gęste od żeńskich (pędy przerastają kwiatostany męskie). Pień zwykle cienki i krzywy, maksymalnie do 30 cm średnicy. Korowina podłużnie pękająca i łuszcząca się płatami, zwykle ciemnobrunatna, ale bywa i jasna lub niemal czarna. Pędy jednoroczne początkowo zielone, pokryte srebrzystymi i rdzawymi włoskami tarczowatymi, z wiekiem pędy pokrywają się szarą lub srebrzystą korowiną. Na szczycie pędów tegorocznych i z pąków bocznych wyrastają ciernie o długości od 2 do 7 cm, często z pąkami bocznymi, z których rozwijają się ciernie drugiego rzędu. Pęd w kolejnym sezonie kontynuuje wzrost z pąka bocznego u nasady szczytowego ciernia. Pąki drobne, kulistojajowate, okryte 2–3 kapturkowatymi łuskami gęsto pokrytymi rdzawymi włoskami tarczkowatymi, stąd ciemnobrązowe. System korzeniowy jest palowy, ale z rozległymi korzeniami bocznymi biegnącymi równolegle do powierzchni gruntu i często tworzącymi odrosty – stąd z czasem pojedyncze osobniki tworzą zwykle mniej lub bardziej rozległe zarośla. Część korzeni sięga głęboko umożliwiając roślinie przetrwanie susz. Główna masa korzeni znajduje się na głębokości 0,5 m w odległości do 2 m od pnia.
Liście Rozwijają się skrętolegle na tegorocznych przyrostach (u podgatunku sinensis zwykle naprzeciwlegle). Są siedzące do krótkoogonkowych (ogonek osiąga do 3 mm długości) i pozbawione przylistków. Blaszka liściowa wąskolancetowata do jajowatej, długości do 5–9 cm i szerokości do 1,3 cm. Kształt blaszki jest bardzo zmienny między różnymi populacjami – proporcja szerokości do długości wynosić może od 1:4 do 1:20. Jest całobrzega, na szczycie zaostrzona lub stępiona, u nasady długo zwężająca się, brzegi liści są często podwinięte. Liście są szorstkie z powodu tarczkowatych włosków, z wierzchu są zielone do szarozielonych, od spodu srebrzyste z odcieniem brązowym (tu włoski są gwiazdkowate). Wiązka przewodząca tylko centralna, wystająca i brązowa.
Kwiaty Rokitnik jest rośliną dwupienną (rzadko zdarza się jednak, że na tych samych pędach powstają kwiaty męskie i żeńskie). Kwiaty męskie rozwijają się w szyszkowatych pąkach znacznie większych i liczniejszych od żeńskich. Szyszeczki tworzone są przez gęste kłosy osiągające w czasie kwitnienia do 8 mm długości i 6 mm średnicy, zawierające po 4–8 kwiatów. Na płytkim dnie kwiatowym kwiatów pręcikowych rozwijają się dwie zielonkawobrązowe, jajowate do okrągłych działki kielicha o długości i szerokości wynoszącej od 3 do 4 mm. Poza tym w kwiecie rozwijają się cztery pręciki. Kwiaty słupkowe rozwijają się skupione po 2–5 na krótkich gronach wyrastających w kątach liści, których odgałęzienia rozwijają się zwykle w wątłe ciernie. Pąki z kwiatami żeńskimi są mniejsze od męskich, kształtu sercowatego. Kwiaty rozwijają się na szypułkach długości do 0,5 mm, mają rurkowato wydłużone dno kwiatowe i okwiat składający się z dwóch działek. Działki mają kształt jajowaty, długość do 4 mm i szerokość do 1,5 mm. Są brązowe, od zewnątrz pokryte brązowymi włoskami gwiazdkowatymi, od wewnątrz białymi, długimi włoskami, gęstymi zwłaszcza w części szczytowej działek. Wewnątrz kwiatu znajduje się jednokomorowa, kulistawa do jajowatej zalążnia o wysokości do 2 mm, zawierająca pojedynczy, prosty i odwrócony zalążek. Szyjka słupka jest równowąska, długości ok. 0,5 mm, na szczycie z podługowatym (osiągającym 1 mm długości), jednostronnym znamieniem, wystającym ponad okwiat.
Owoce i nasiona Pojedyncze, jednonasienne niełupki zamknięte w błoniastej ścianie zalążni i otoczone mięśniejącym, pomarańczowym lub żółtym dnem kwiatowym, stąd ze względu na nietypowy proces ich powstawania określane są rozmaicie jako nibypestkowce, pestkowce, sfalerokarpia, łochopłodniki, nieotwarte orzechy. Rozwijają się na wydłużających się zwykle do ok. 7 mm szypułkach (ich długość jest zmienna od 1 do 10 mm). Owoce osiągają od 6 do 10 mm długości, są kulistawe do jajowatych i elipsoidalnych. Na zewnątrz gładkie, barwy pomarańczowej do czerwonej. Masa owocu wynosi od 0,5 do 0,9 g. Nasiono jest jajowate do eliptycznego, osiąga od 4 do 7 mm długości, ciemnobrązowe do czarnego, błyszczące. Masa tysiąca nasion wynosi od 15 do 23,5 g (nasiona stanowią od ok. 2 do ponad 3% masy owoców).
Systematyka, zmienność i pochodzenie thumb|Osiągający 12 m podgatunek yunnanensis z Tybetu Rokitnik zwyczajny jest gatunkiem typowym rodzaju rokitnik Hippophae. Pierwotnie był zresztą jedynym gatunkiem zaliczanym do tego rodzaju. W 1908 wyróżniano w obrębie gatunku trzy podgatunki – euroazjatycki subsp. rhamnoides i azjatyckie: subsp. salicifolia o pędach dłuższych i mniej ciernistych i liściach dłuższych i węższych, od spodu szarych oraz subsp. tibetana, osiągający tylko 0,6 m wysokości o liściach do 2 cm długości. W 1952 rokitniki rosnące w Europie podzielono na podgatunek nadmorski subsp. maritima i śródlądowy górski subsp. fluviatilis. Pierwszy odróżniał się morfologicznie bardziej ciernistymi, krótkimi i sztywnymi pędami oraz bardziej gęstymi kwiatostanami. W 1971 taksonomia gatunku i rodzaju zrewidowana została przez fińskiego botanika Arne Rousiego – dotychczasowe podgatunki azjatyckie podniesione zostały do rangi osobnych gatunków, a w obrębie gatunku H. rhamnoides wyróżnionych zostało szereg nowych podgatunków. Rozstrzygnięcia taksonomiczne Rousiego potwierdzone zostały później w badaniach molekularnych i z niewielkimi zmianami pozostają aktualne. H. rhamnoides jest jednym z 6–7 gatunków w obrębie rodzaju i dzielony jest na 9 podgatunków.
Rośliny europejskie z wybrzeży zalicza się do nominatywnego podgatunku – subsp. rhamnoides (dawniej pod nazwą subsp. maritima). W Europie rosną poza tym trzy inne podgatunki: subsp. fluviatilis (Soest) Rivas Mart., carpatica Rousi oraz caucasica Rousi (występujący na Kaukazie, w Iranie, Azji Mniejszej i Bułgarii). W obrębie azjatyckiego zasięgu gatunku wyróżnianych jest pięć podgatunków: subsp. mongolica Rousi, turkestanica Rousi, wolongensis Y.S.Lian, K.Sun & X.L.Chen, yunnanensis Rousi i sinensis Rousi (ten ostatni w bazie Plants of the World wyodrębniany jest jako osobny gatunek H. sinensis, jednak analizy molekularne wskazują na jego zagnieżdżenie w obrębie H. rhamnoides).
Gatunek pochodzi z wyżyn Tybetu i Qinghai w środkowej Azji, który to region jest ośrodkiem zróżnicowania całego rodzaju rokitnik Hippophae – w nim i na terenach przyległych rośnie pozostałych 6 gatunków tego rodzaju. Tu też i w bezpośrednim sąsiedztwie występują trzy podgatunki w obrębie gatunku – yunnanensis, wolongensis i sinensis, przy czym ten ostatni rozprzestrzenił się w kierunku północno-wschodnim, sięgając po północne Chiny. Obecność genów H. neurocarpa w genomie podgatunku yunnanensis wskazuje na dawne krzyżowanie się tych taksonów. Za wynik krzyżowania H. rhamnoides z H. neurocarpa uznawane bywają także homoploidalne gatunki (o niepewnym statusie taksonomicznym) – H. goniocarpa i H. litangensis występujące w rejonie Tybetu. Z Tybetu w kierunku północno-zachodnim rozprzestrzenił się klad, którego współcześni przedstawiciele zasiedlają m.in. Azję Środkową jako podgatunek turkestanica. Między jego współczesnym obszarem występowania a zasięgiem podgatunku sinensis (tj. w rejonie Syberii i Mongolii) występuje podgatunek mongolica, który jest wynikiem skrzyżowania ww. podgatunków. Do tego samego kladu co podgatunek turkestanica należą występujące dalej na zachodzie podgatunki – caucasica oraz europejskie carpatica, fluviatilis i rhamnoides. Początek różnicowania kladów w obrębie gatunku datowany jest molekularnie na pliocen. Odpowiada to okresowi wypiętrzania Wyżyny Tybetańskiej co sprzyjało fragmentacji i różnicowaniu występujących na tym obszarze populacji. Rośliny rozprzestrzeniające się w kierunku zachodnim były podczas plejstocenu dzielone i izolowane w czasie zlodowaceń w różnych refugiach, co spowodowało ich zróżnicowanie odzwierciedlone podziałem na podgatunki. Rokitnik jako gatunek pionierski zasiedlał tereny uwalniane spod zlodowaceń i miał istotny udział w ich pokrywie roślinnej przed powrotem gatunków drzewiastych i rozwojem lasów. Na ziemiach współczesnej Polski pojawił się w późnym glacjale między 14 i 13,5 tys. lat temu. Do 12 tys. lat temu rozprzestrzenił się szeroko w północnej i środkowej Polsce osiągając wówczas optimum występowania. Później do 8 tys. lat temu zmniejszał zasięg i częstość występowania, a po rozwoju pokrywy leśnej zepchnięty został do wąskiego pasa siedlisk inicjalnych wzdłuż brzegu morskiego.
Podgatunki europejskie: subsp. rhamnoides – liście od 5 do 10 mm szerokości, na spodzie liści obecne włoski rdzawe; pędy mniej lub bardziej powyginane zygzakowato, owoce mniej lub bardziej walcowate; wybrzeża Bałtyku i Europy północno-zachodniej.