Semanotus russicus – gatunek chrząszcza z rodziny kózkowatych i podrodziny kózkowych. Zamieszkuje Europę oraz zachodnią i środkową część Azji.
Taksonomia Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1777 roku przez Johana Christiana Fabriciusa pod nazwą Callidium russicum. Wyróżnia się w jego obrębie trzy podgatunki:
Semanotus russicus anatolicus Özdikmen, 2023 Semanotus russicus persicus (Solsky, 1876) Semanotus russicus russicus (Fabricius, 1777).
Pierwszy z wymienionych podgatunków opisany został w 2023 roku przez Hüseyina Özdikmena. Jako miejsce typowe wskazany został dystrykt Çamlıyayla w tureckiej prowincji Mersin. Drugi z wymienionych podgatunków opisany został po raz pierwszy w 1876 roku przez Siemiona Solskiego pod nazwą Sympiezocera persica. Sympiezocera później sklasyfikowana została jako podrodzaj w obrębie rodzaju Semanotus, a ostatecznie z nim zsynonimizowana.
Morfologia Chrząszcz o ciele długości od 7 do 18 mm. Barwa głowy i przedplecza jest czarna. Oczy wskutek drobnego fasetkowania robią wrażenie gładkich. Długość trzeciego członu czułków nie przekracza długości następnego ich członu, a piątego jest znacznie mniejsza niż dwóch poprzednich mierzonych razem. Rozstaw czułków jest większy niż oczu. Przedplecze jest znacznie szersze niż dłuższe, ku tyłowi mocniej niż ku przodowi zwężone, z wyjątkiem kilku gładkich, lśniących guzków bardzo gęsto punktowane, pozbawione pośrodkowych zębów na tylnym brzegu. Pokrywy są gęsto pokryte drobnymi punktami o średnicach większych niż odstępy między nimi. U podgatunku nominatywnego pokrywy są żółtobrązowe, każda z czarną, nigdy nie dochodzącą do szwu ani bocznej krawędzi plamką pośrodku oraz zaczernioną wierzchołkową ćwiartką lub ⅓. U S. r. anatolicus ubarwienie jest podobne, ale pośrodkowa plamka ma wyraźnie mniejsze rozmiary. U S. r. persicus zamiast pośrodkowej plamki obecna jest poprzeczna przepaska sięgająca bocznych krawędzi pokrywy, a zwykle także jej szwu. Przednie biodra są wąsko, ale na całej długości rozdzielone wypustką przedpiersia. Masywne odnóża z maczugowatymi udami mają czarne ubarwienie z jaśniejszymi stopami.
Biologia i ekologia Gatunek ciepłolubny, kambiofagiczny i ksylofagiczny. Roślinami pokarmowymi podgatunku nominatywnego są jałowiec pospolity, jałowiec pestkowaty, cedr libański i żywotnik zachodni. S. r. anatolicus podawany jest z cyprysu arizońskiego, cyprysu wiecznie zielonego, jałowca greckiego, żywotnika zachodniego, jodły syryjskiej, dębu szypułkowego i jabłoni domowej. Rośliny żywicielskie S. r. persicus pozostają nieznane.
W zależności od warunków cykl życiowy trwa od roku do czterech lat. Jaja składane są w szczeliny kory. Inkubacja jaj w temperaturze 20°C trwa 11 dni. Żerowanie larwy rozpoczyna się od wgryzienia się w łyko. Bardzo kręte, osiągające kilkanaście cm długości i 8 mm szerokości chodniki larw zajmują cały obwód pędu, zagłębiając się w drewno i słabiej w korę. Wypełnione są one szczelinie trocinkami i odchodami. Wyrośnięta larwa wygryza w drewnie hakowatą kolebkę poczwarkową, która dochodzić może do samego środka pędu. Poczwarki obserwuje się od lipca do września, ale postać dorosła nie wychodzi z komory poczwarkowej do wiosny następnego roku. Materiał lęgowy owad dorosły opuszcza, wygryzając w korze soczewkowaty otwór o długości od 3,2 do 3,8 mm i szerokości od 2,1 do 2,5 mm. Aktywne postacie dorosłe obserwuje się od marca do maja. Dożywać mogą do 23 dni. Aktywne są głównie w godzinach przedpołudniowych. Pojedyncza samica kopuluje z wieloma samcami. Do składania jaj przystępuje kilkanaście godzin po kopulacji.
Do parazytoidów tego tomanka należy Helcostizus restaurator z rodziny gąsienicznikowatych.
Rozprzestrzenienie Gatunek palearktyczny. Podgatunek nominatywny w Europie znany jest z Wielkiej Brytanii, Włoch, Austrii, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii, Bułgarii, Chorwacji, Czarnogóry, Serbii, Albanii, Grecji oraz południa europejskiej części Rosji. W Azji notowany jest zaś z Gruzji, Armenii, Azerbejdżanu, anatolijskiej części Turcji, Syrii, Jordanii i Libanu. W Polsce stwierdzono go na pojedynczym stanowisku w Beskidzie Sądeckim, po raz pierwszy w 2021 roku
Podgatunek S. r. anatolicus jest endemitem anatolijskiej części Turcji, znanym tylko z gór Taurus. S. r. persicus notowany jest z Turkmenistanu i Iranu.
Przypisy
Kategoria:Kózkowe Kategoria:Chrząszcze Azji Środkowej Kategoria:Chrząszcze Europy Kategoria:Chrząszcze Iranu Kategoria:Chrząszcze Jordanii Kategoria:Chrząszcze Izraela Kategoria:Chrząszcze Rosji Kategoria:Chrząszcze Syrii Kategoria:Chrząszcze Turcji Kategoria:Chrząszcze Zakaukazia Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1777 roku