Towarzystwo Fabryki Motorów „Perkun” S.A. – polska przedwojenna spółka akcyjna z branży maszynowej z siedzibą w Warszawie, działająca w latach 1904–1950. Przedsiębiorstwo produkowało przede wszystkim stacjonarne silniki spalinowe (w tym silniki typu semi-diesel), osprzęt do nich i silniki okrętowe, a także wyposażenie wojskowe oraz lekkie motocykle Perkun 98 i Perkun 125.

Historia Powstanie i rozwój do 1918 roku Fabryka wzięła nazwę od Perkuna – głównego boga w bałtyjskim panteonie – i została założona w 1904 roku w Warszawie pod firmą Towarzystwo Fabryki Motorów „Perkun”. Jej założycielami byli inż. Józef Łubieński, inż. Gustaw Potworowski oraz Mieczysław Sylwester Pfeiffer. Początkowo siedziba spółki mieściła się przy ulicy Gęsiej 81, a w 1909 roku zakład przeniesiono na Pragę, do nowo wybudowanych obiektów przy ulicy Grochowskiej 46, gdzie fabryka funkcjonowała do końca swej działalności.

W pierwszym okresie produkowano głównie małej i średniej mocy motory spalinowe przeznaczone przede wszystkim dla rolnictwa, w których zastępowały kieraty konne. Do wybuchu I wojny światowej ok. 80% wytwarzanych silników trafiało na rynek rosyjski, a do 1909 roku powstało łącznie ponad 600 motorów (silników).

Wyroby Perkuna szybko zdobyły uznanie na wystawach przemysłowych. W 1909 roku na Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie fabryka otrzymała złoty medal za jakość wykonania i postęp w konstrukcji motorów ropnych, a rok później na międzynarodowej wystawie silników spalinowych w Petersburgu nagrodzono ją wielkim złotym medalem za konstrukcję, wykonanie i ekonomiczność działania silników. Kolejne złote medale zakład zdobywał na pokazach w innych miastach ówczesnego Imperium Rosyjskiego, m.in. w Jekaterynosławiu, Odessie, Nieżynie, Bachmucie i Słowiańsku.

Tuż przed wybuchem I wojny światowej w fabryce pracowało około 160 osób. W czasie wojny znaczna część majątku zakładu została przejęta najpierw przez władze rosyjskie, a następnie niemieckie, co doprowadziło do dużego spadku produkcji; w 1916 roku okupacyjne władze niemieckie przekształciły fabrykę w warsztaty naprawy samochodów.

W 1918 roku przedsiębiorstwo zmieniło nazwę na Pfeiffer, Potworowski, Łubieński. Towarzystwo Fabryk Motorów „Perkun”, a w 1920 roku na Towarzystwo Fabryki Motorów „Perkun” S.A..

Okres międzywojenny Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości fabryka musiała znaleźć nowe rynki zbytu, ponieważ dawny rynek rosyjski został utracony. W okresie międzywojennym znaczna część produkcji trafiała do Rumunii, Francji oraz francuskich kolonii: Indochin, Syrii, Tunezji i Algierii. W 1920 roku silniki z Grochowskiej zdobyły pierwszą nagrodę w konkursie motorów semi-diesel zorganizowanym w Paryżu przez Francuski Klub Automobilowy.

Motory wytwarzane przez Perkun dzielono na stałe (o mocach 1–120 KM), przewoźne na wózkach (lokomobile) oraz przewoźne na saniach (0,5–30 KM). Stosowano je m.in. do napędu młocarni, sieczkarni, śrutowników, wirówek, niewielkich prądnic, pomp, sprężarek, betoniarek czy wind. Silniki mogły pracować na różnych paliwach płynnych, w tym na ropie naftowej, nafcie, spirytusie, oleju gazowym oraz paliwach roślinnych.

Pod koniec lat 20. szczególną popularność zdobyły opatentowane pionowe motory spalinowe nowego typu, zaliczane do silników semi-diesel i pozbawione zaworów oraz złożonych mechanizmów rozrządu – funkcję tę pełniły podłużne okna w tulei cylindra otwierane i zamykane ruchem tłoka. Zużycie paliwa wynosiło według materiałów reklamowych 230–250 g na 1 KM mocy na godzinę.

W 1927 roku zakład zatrudniał ponad 300 osób, a do 1928 roku łączna produkcja osiągnęła około 10 000 motorów. W 1929 roku spółka opatentowała m.in. nowy rodzaj zapalnika do silników z tłbicą żarową, umożliwiający łatwiejszy rozruch, oraz odśrodkowy regulator dawki paliwa i momentu wtrysku do pompy wtryskowej, zapewniający stabilniejszą i bardziej ekonomiczną pracę silnika. W silnikach sprzężonych z młocarniami zastosowano także sprzęgła tarciowe pozwalające zatrzymać młocarnię przy pracującym motorze.

Perkun produkował również osprzęt do swoich silników, w tym oliwiarki, klucze do napraw, zbiorniki wody do chłodzenia, lampy naftowo-żarowe oraz części zamienne, a także tokarki rewolwerowe, armaturę i śruby fasonowe. Fabryka była jednym z pionierów krajowej produkcji silników okrętowych i śrub nawrotnych; oferowała wysokoprężne jednostki o mocach 20, 30, 40 i 60 KM przeznaczone m.in. dla rybołówstwa.

Wielki kryzys gospodarczy początku lat 30. poważnie pogorszył sytuację finansową przedsiębiorstwa. Z upadłości zakład został podniesiony 16 października 1936 roku, w dużej mierze dzięki działaniom nowego prezesa zarządu i jednocześnie dyrektora fabryki, inż. Jana Waśkiewicza. W końcu lat 30. znaczna część produkcji była już wykonywana na rzecz wojska.

Okres II wojny światowej W drugiej połowie lat 30. Perkun, poza silnikami, zajmował się wytwarzaniem bagnetów, pistoletów sygnałowych, urządzeń do ładowania taśm karabinów maszynowych, granatników, moździerzy, pocisków oraz części do dział i broni maszynowej. W latach 1938–1939 fabryka produkowała również lekkie motocykle Perkun 98, wyposażone głównie w brytyjskie silniki Villiers o pojemności 98 cm³; szacuje się, że powstało łącznie około 200–300 egzemplarzy.

W okresie okupacji niemieckiej zakład wytwarzał m.in. riksze oraz lekkie przyczepki, natomiast produkcja silników ograniczyła się do niewielkich serii jednostek typu „P”. Zachowany folder fabryczny z maja 1944 roku, sporządzony w języku niemieckim, prezentuje wysokoprężne, czterosuwowe silniki typu „P” o mocach 15–45 KM, różniące się liczbą cylindrów.

W sierpniu i wrześniu 1944 roku, w ciągu siedmiu tygodni, Niemcy wywieźli z fabryki większość obrabiarek, narzędzi, przyrządów pomiarowych, materiałów z magazynów, półfabrykatów, gotowych silników, agregatów i generatorów oraz części zamiennych do silników wysokoprężnych i semi-diesel.. W wyniku działań wojennych zniszczono także większość zabudowań fabrycznych.

Po wojnie władze komunistyczne nie były zainteresowane odbudową zakładu; tolerowano rozgrabianie pozostałego majątku, nie podjęto też skutecznych działań w celu odzyskania wywiezionych do Niemiec maszyn ani nie wypłacono pełnych odszkodowań za zarekwirowane mienie. Spółka ostatecznie zakończyła działalność w 1950 roku, a na miejscu dawnej fabryki powstała zabudowa mieszkaniowa na warszawskim Grochowie.

Produkty Silniki stacjonarne i okrętowe Podstawowym wyrobem Perkuna były stacjonarne silniki spalinowe małej i średniej mocy, przeznaczone do napędu maszyn rolniczych i przemysłowych. Produkowano zarówno jednostki stałe, jak i przewoźne (na wózkach i saniach), o mocach od 0,5 do 120 KM. Najbardziej znane były pionowe, dwusuwowe silniki semi-diesel, w których rozrząd realizowany był przez okna w tulei cylindra, a zużycie paliwa należało do najniższych w swojej klasie.

Fabryka specjalizowała się także w silnikach okrętowych, stosowanych m.in. w łodziach rybackich, oraz w śrubach nawrotnych; oferowane moce tych jednostek wynosiły 20, 30, 40 i 60 KM.

Uzbrojenie i sprzęt wojskowy Po 1918 roku Perkun rozszerzył działalność o produkcję sprzętu wojskowego dla Wojska Polskiego. Wytwarzano m.in. bagnety, pistolet sygnałowy Perkun wz. 24 i jego rozwinięcie wz. 26, rakietnice, granatniki, elementy moździerzy oraz części do dział i karabinów maszynowych. Wyroby te stanowiły istotny element wyposażenia armii w okresie międzywojennym.

Motocykle thumb|Motocykle Perkun W 1936 roku w biurze konstrukcyjnym fabryki rozpoczęto prace nad lekkim motocyklem klasy „setka”, przeznaczonym do taniej, masowej motoryzacji. W połowie 1938 roku na rynek trafiła pierwsza seria motocykli Perkun 98, napędzanych dwusuwowym silnikiem Villiers o pojemności 98 cm³ i mocy około 3 KM. Maszyny te rozwijały prędkość około 70 km/h, zużywając około 2,5 l paliwa na 100 km, a ich masa wynosiła ok. 70 kg.

Równolegle opracowano wersję Perkun 125 z własnym, dwusuwowym silnikiem o pojemności 125 cm³ i mocy około 4 KM, jednak model ten nie zdążył wejść do pełnej produkcji przed wybuchem II wojny światowej. Motocykle wykorzystywały rurową, zamkniętą ramę, trapezowy widelec przedni, koła z hamulcami szczękowymi oraz opony Polskie Tyre Stomil w rozmiarze 3.00×19. Szacuje się, że łącznie zmontowano około 200–300 egzemplarzy motocykli Perkun, które stały się jednymi z najbardziej poszukiwanych polskich jednośladów z okresu międzywojennego.

Znaczenie Towarzystwo Fabryki Motorów „Perkun” było jedną z najważniejszych polskich wytwórni silników stacjonarnych okresu międzywojennego, porównywaną pod względem znaczenia z zakładami Ursus. Produkowane w nim silniki przyczyniły się do mechanizacji rolnictwa oraz rozwoju krajowego przemysłu i żeglugi śródlądowej, natomiast krótkoseryjna produkcja motocykli Perkun 98 i 125 weszła na stałe do historii polskiej motoryzacji.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Artykuł o pistoletach sygnałowych Perkun wz. 24 i wz. 26 na stronie Strzał.pl Tekst o motocyklach Perkun 98 i 125 na blogu „Historia z kołem w tle”

Kategoria:Polscy producenci motocykli Kategoria:Przedsiębiorstwa w II Rzeczypospolitej Kategoria:Przedsiębiorstwa w Warszawie