Ochrona lasów niepaństwowych w II Rzeczypospolitej – uwarunkowania prawne określające rolę państwa, zmierzającą do zapewnienia trwałości lasów należących do podmiotów prywatnych, samorządowych, kościelnych i instytucjonalnych, poprzez stworzenie jednolitych zasad ochrony zasobów leśnych.
Historia Ochrona lasów niepaństwowych pojawiła się w momencie odzyskania niepodległości. Polska stanęła wobec ogromnych dysproporcji w obrębie zasobów leśnychKazimierz Heymanowski, Sytuacja prawno-organizacyjna lasów niepaństwowych w Polsce na tle dokonań w tej dziedzinie po II wojnie światowej, Sylwan RCXXXVI, 1992, nr 3.Tadeusz Janicki, Lasy na ziemiach polskich u progu niepodległości (1918-1924), UAM, Poznań 2020.Roman Jaszczak, Urządzanie lasów w latach 1918–1939 w Polsce, Studia i Materiały, Uniwersytet Przyrodniczy, Poznań 2019.. Na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego dominowały lasy mocno przerzedzone i pozbawione racjonalnej gospodarki. Z kolei na terenach byłego zaboru pruskiego przeważała administracja leśna nowoczesna, oparta na naukowych podstawach gospodarki leśnej. Natomiast w Galicji istniała wielowiekowa praktyka eksploatacji prowadząca do degradacji drzewostanów. Dodatkowo I wojna światowa przyniosła bezprecedensową dewastację, masowe wyręby prowadzone przez armie okupacyjne. Dodatkowo zanotowano rozproszenie służb leśnych, a w wielu rejonach wręcz zanik jakiejkolwiek kontroli nad gospodarką leśną. W efekcie sektor leśny stał się jednym z najbardziej poszkodowanych obszarów gospodarki narodowej.
W tamtym okresie drewno pozostawało jednym z kluczowych surowców – zarówno w przemyśle, jak i w codziennym życiu – dlatego zapewnienie stabilnych dostaw było warunkiem utrzymania równowagi gospodarczej. W okresie międzywojennym lasy zajmowały 22,2% powierzchni kraju, co odpowiadało łącznie 8 623,9 tys. haRocznik Statystyczny 1939, GUS, Warszawa 1939.. Z tego 3 338,6 tys. ha (38,7%) stanowiły lasy państwowe, natomiast 5 285,3 tys. ha (61,3%) pozostawało w rękach niepaństwowych właścicieli. Warto zaznaczyć, że zdecydowana większość lasów niepaństwowych – aż 3 255,4 tys. ha (61,6%) – obejmowała duże obszary leśne o powierzchni przekraczającej 500 ha.
Ustawa o ochronie lasów niepaństwowych Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 1927 r. – mające moc ustawy – w sprawie ochrony lasów niepaństwowych stanowiło jeden z aktów prawnych regulujących gospodarkę leśną w II RzeczypospolitejRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o zagospodarowaniu lasów, niestanowiących własności Państwa. Dz. U. 1927 nr 57, poz. 504.Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. Ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy. Dz. U. 1926 nr 57, poz. 443.Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15 listopada 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o ochronie lasów, niestanowiących własności Państwa. Dz. U. 1932 nr 111, poz. 932.. Regulacja ta wyróżniała się dwoistością swego charakteru: z jednej strony pozostawiała własność lasów w rękach prywatnych i samorządowych, z drugiej zaś w sposób zdecydowany podporządkowywała ich użytkowanie interesowi publicznemu. Ochrona lasów nie była ujmowana już wyłącznie jako prawo właściciela, ale jako obowiązek wobec państwa.
Lasy niepaństwowe obejmowały różnorodne kategorie własności – od wielkich majątków szlacheckich i ziemiańskich, przez lasy gminne i parafialne, aż po niewielkie, rozdrobnione kompleksy należące do rolników. W każdym z tych przypadków dotychczas panowała odmienna praktyka gospodarcza, co uniemożliwiało stosowanie jednolitej kontroli i ochrony.
Ustawodawca nie ograniczał się do ochrony samego drzewostanu. Ochrona obejmowała cały ekosystem leśny: glebę, ściółkę, młodniki, zasoby wodne oraz naturalne procesy odnowiania lasu. Oznaczało to przejście od traktowania lasu jako zasobu surowcowego, do postrzegania go jako dobra trwałego, którego użytkowanie powinno być zharmonizowane z zasadami biologicznymi i środowiskowymi.
Zagospodarowanie lasów niepaństwowych Według ustawy zmiana uprawy leśnej na inny rodzaj użytkowania następowała jedynie w lasach nieuznanych za ochronne, na podstawie zezwolenia właściwej władzyRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 21 października 1932 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 czerwca 1927 r. o zagospodarowaniu lasów, niestanowiących własności Państwa. Dz. U. 1932 nr 91, poz. 778.. Właściwa władza udzielała takiego zezwolenia wyłącznie w następujących przypadkach: jeżeli dokonanie zmiany prowadziło do korzystniejszego wykorzystania gruntów; po upływie trzech lat od chwili zalesienia innych użytków, co najmniej na takim samym obszarze, jaki miał zostać wyłączony spod uprawy leśnej, pod warunkiem, że nowo powstałe drzewostany wykazywały w dostatecznym stopniu zdolność dalszego wzrostu; przy regulowaniu ustroju rolnego, w szczególności przy scalaniu gruntów, likwidacji służebności, parcelacji i osadnictwie; jeżeli dokonanie zmiany leżały w szczególnym interesie publicznym.
Plan urządzenia gospodarstwa leśnego W myśl rozporządzenia Prezydenta RP z 1927 r. właściciele lasów niepublicznych mieli obowiązek sporządzenia planu urządzenia gospodarstwa leśnego lub programu gospodarczego i przedstawienia go właściwej władzy do zatwierdzenia. Dokument składano do właściwej władzy. Władza mogła wprowadzać do planu zmiany lub żądać jego uzupełnienia, kierując się względami gospodarczymi i technicznymi, a po zatwierdzeniu zwracała właścicielowi egzemplarz z odpowiednim zaświadczeniem.
Ustawa przewidywała również mechanizm tzw. milczącej zgody, jeśli w ciągu dwóch miesięcy od złożenia dokumentu władza nie zawiadomiła o decyzji. Właściciel mógł rozpocząć działania przewidziane w planie, zaś po upływie roku plan uznawano za zatwierdzony z mocy prawa. Wyjątek od tej zasady dotyczył lasów obciążonych służebnościami, gdzie wymagano wyraźnej decyzji organu administracyjnego. Każda zmiana sposobu użytkowania lasu, odbiegająca od planu lub programu, wymagała ponownego zatwierdzenia przez władzę. Plany miały charakter nie tylko techniczny, lecz również prawny – stawały się obowiązującą normą gospodarczą, którą właściciel musiał realizować. W przypadku mniejszych lasów stosowano uproszczone plany, ale nawet one wprowadzały element racjonalności dotąd często nieobecny w praktyce.
Ustawa w sposób wyraźny ograniczyła klasyczne prawo własności. Właściciel nie mógł już swobodnie decydować o wyrębie czy sposobie prowadzenia gospodarstwa leśnego. Musiał działać zgodnie z zatwierdzonym planem i pod kontrolą państwa. Każda próba wycięcia ponad ustalony limit była traktowana jako naruszenie interesu publicznego.
Znaczenie lasów niepaństwowych dla środowiska Ustawa wyróżniała lasy szczególnie ważne dla środowiska, które były uznane za ochronne, jeśli:
chroniły glebę i teren przeciwdziałający zmywaniu gleby, erozji, jałowieniu, zapobiegają osuwiskom, obrywaniu skał, lawinom i hamowały powstawanie dzikich potoków. chroniły wody, zabezpieczały brzegi rzek przed obrywaniem, chroniły źródła przed zasypywaniem. chroniły krajobraz i powierzchnię ziemi. zapobiegały powstawaniu lub rozszerzaniu się piasków lotnych i parowów (czyli erozji wąwozowej). miały znaczenie obronne dla Państwa, pełniły funkcję maskującą, osłaniającą infrastrukturę wojskową, miały wartość przyrodniczo-naukową, unikalnego siedliska, rzadkiego gatunki, szczególne walory naukowe.
Właściwości władz Ogólny nadzór na lasami niepaństwowymi sprawował Minister Rolnictwa, który powoływał do współdziałania personel administracji lasów państwowych. Władzami właściwymi w rozumieniu rozporządzenia byli starostowie i wojewodowie. Wymienione władze wykonywały ochronę lasów przy pomocy technicznego personelu leśnego. Starosta sprawował bezpośredni nadzór nad lasami, czuwał nad przestrzeganiem przepisów o zagospodarowaniu lasów oraz przedsiębrał środki zabezpieczające ich wykonanie. Do zakresu działania wojewody należały sprawy zmiany rodzaju użytkowania gruntów leśnych oraz sprawy zalesiania gruntów leśnych obciążonych służebnościami
Przypisy
Kategoria:Leśnictwo w Polsce