Kółko Rolnicze w Trzcianie

Kółko Rolnicze w Trzcianie – historyczna organizacja rolnicza działająca we wsi Trzciana w gminie Świlcza, powstała w 1889 roku jako lokalna filia ruchu kółek rolniczych w Galicji.

Przez okres swojej działalności odgrywała istotną rolę w modernizacji rolnictwa, życiu gospodarczym, społecznym i kulturalnym wsi, prowadząc m.in. działalność sklepową, propagandę rolniczą, akcje dobroczynne oraz współpracując z innymi organizacjami chłopskimi.

Okres przed I wojną światową

Ruch kółek rolniczych w Galicji rozwijał się od lat 80. XIX wieku z inicjatywy Towarzystwa Kółek Rolniczych we Lwowie, którego celem było podnoszenie dobrobytu, oświaty i moralności ludu wiejskiego poprzez zakładanie kółek rolniczych, spółek, czytelni i straży pożarnych. Kółko Rolnicze w Trzcianie powstało 1 listopada 1889 roku z inicjatywy Antoniego Smagały, przy poparciu grupy miejscowych działaczy.

Pierwszym prezesem Kółka został Antoni Smagała, a w kolejnych latach w pracach organizacji uczestniczyli m.in. Romuald Woyciechowski (właściciel majątku ziemskiego w pobliskiej Dąbrowie), ks. Józef Juszczyk (proboszcz w Trzcianie), Józef Draus, Piotr Miaskowski oraz inni miejscowi gospodarze i nauczyciele. Przy Kółku zorganizowano Kasę Raiffeisena, której pierwszym prezesem został Józef Draus, a skarbnikiem Antoni Smagała.

W 1908 roku przy Towarzystwie Kółka Rolniczego założono Ochotniczą Straż Pożarną w Trzcianie, której naczelnikiem został Wojciech Piątek. W tym samym czasie powołano Czytelnię, do której książki nabywano z funduszy Towarzystwa Oświaty Ludowej w Krakowie i Zarządu Towarzystwa Kółek Rolniczych we Lwowie. Na przełomie XIX i XX wieku powstały także lokalne spółki, m.in. Spółka Eksploatacji Torfu oraz Spółka Hodowców Drobiu, mające na celu wspólne zbywanie produktów rolnych oraz wspólne nabywanie środków do prowadzenia gospodarstwa.

Od początku swego istnienia Kółko koncentrowało się na działalności sklepowej. Pierwszy sklep kółkowy mieścił się w drewnianym budynku przy głównym trakcie przez wieś, a jego pierwszym sprzedawcą był organista Paweł Pawelski. Z czasem wprowadzano do sprzedaży coraz szerszy asortyment towarów, w tym nawozy, narzędzia rolnicze i artykuły pierwszej potrzeby. W 1914 roku drewniany budynek sklepu rozebrano, a Kółko przystąpiło do budowy murowanego domu, w którym od 1 września 1915 roku ponownie uruchomiono sklep, prowadzony przez Piotra Jędrycha.

Okres I wojny światowej

W czasie I wojny światowej Trzciana znalazła się w strefie działań frontowych. W 1914 roku sklep Kółka został obrabowany i zniszczony przez wycofujące się oddziały rosyjskie, co poważnie utrudniło dalszą działalność gospodarczą organizacji. Mimo strat materialnych członkowie Kółka starali się utrzymać zaopatrzenie wsi w podstawowe produkty, takie jak sól, nafta, cukier, słonina, mydło czy tytoń, wprowadzając reglamentację i obwarowując wybranych członków zarządu odpowiedzialnością za sprzedaż.

Protokoły zebrań z lat wojennych akcentowały troskę zarządu o zabezpieczenie ludności przed spekulacją i nadużyciami w handlu artykułami pierwszej potrzeby, a także karanie nieprawidłowości, m.in. zwolnieniem pracowników sklepu czy wykluczeniem z członkostwa. Członkowie Kółka korzystali przy zakupach z pewnych „przywilejów”, a pierwszeństwo w zaopatrzeniu przysługiwało także żołnierzom walczącym na frontach.

Istotnym zjawiskiem w czasie wojny było włączenie się kobiet w działalność organizacji. Gospodynie zwracały uwagę na nieuczciwe praktyki handlowe części lokalnych kupców i domagały się poprawy zaopatrzenia w sklepie kółkowym. W 1917 roku, doceniając ich aktywność, zarząd powołał przy Towarzystwie Oddział Kobiecy, którego władze składały się z miejscowych działaczek – m.in. Agnieszki Cioch (przewodniczącej), Stanisławy Dziedzic (zastępczyni), Izabeli Tuleckiej (sekretarki), Emilii Jędrych (kasjerki), Zofii Stawarz (bibliotekarki) oraz Anieli Gutkowskiej (gospodyni oddziału).

Okres międzywojenny

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Kółko aktywnie reagowało na wydarzenia polityczne i społeczne. Działo się to m.in. poprzez zbiórkę pieniędzy na rzecz Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej, udział w organizacji uroczystości protestacyjnej przeciw traktatowi brzeskiemu w 1918 roku oraz wsparciu plebiscytu na Górnym Śląsku w 1920 roku kwotą 1000 marek polskich.

W pierwszych latach II Rzeczypospolitej Kółko stworzyło fundusz dla ubogich mieszkańców wsi, finansowany z czystego zysku sklepu. Nadal obowiązywała reglamentacja sprzedaży niektórych deficytowych towarów (mąka, nafta, cukier, tytoń), a nadużycia przy ich dystrybucji były surowo karane. Kółko wspierało również najuboższych członków poprzez dostawy cukru, skóry na buty czy dodatków do opału, a także interweniowało u władz w sprawie zwiększenia przydziału tytoniu dla wsi.

W latach 20. organizacja rozwinęła działalność oświatową i kulturalną. Powołano chór, który korzystał z sali Kółka jako miejsca prób, a dochody z działalności przeznaczano na zakup instrumentów muzycznych. Kółko propagowało czytelnictwo, organizowało odczyty rolnicze, szkolenia, kursy i prelekcje, a w jego sali odbywały się także spotkania innych lokalnych stowarzyszeń. W 1924 roku Kółko przejęło pod swój zarząd bibliotekę Towarzystwa Szkoły Ludowej (TSL), powierzając obowiązki bibliotekarza Janowi Dyndzie, z pomocą Wojciecha Dziedzica.

Dla usprawnienia pracy rolników zarząd starał się nabywać nowoczesne narzędzia i maszyny – m.in. tryjer do czyszczenia zboża, wialnię oraz siewnik do koniczyny, a także bronę łąkową, pług i brony talerzowe. Antoni Smagała był jednym z prekursorów stosowania „nowinek rolniczych” w Trzcianie: w jego gospodarstwie wprowadzono drenowanie pól i wykorzystywano nowe maszyny rolnicze, co zostało docenione w 1909 roku honorowym dyplomem Towarzystwa Kółek Rolniczych we Lwowie.

Międzywojnie przyniosło zróżnicowane losy finansowe Kółka. Inflacja, zadłużenie części członków sklepu oraz rabunki powodowały konieczność zaciągania kolejnych pożyczek w kasie Raiffeissena. Liczba członków zmieniała się: w 1930 roku Kółko liczyło ok. 70 członków, a w latach największej aktywności przed II wojną światową – około 130.

W 1926 roku doszło do sporu o własność nieruchomości Kółka (domu i działki, na której znajdował się sklep). Uchwała walnego zgromadzenia o przekazaniu ich na własność członków została zakwestionowana przez władze Towarzystwa Kółek Rolniczych (a dokładniej Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego) co doprowadziło do czasowego odwołania zarządu i ustanowienia Tymczasowego Zarządu Komisarzy w składzie: Antoni Smagała (przewodniczący), Marcin Kawalec (zastępca), Tomasz Kawalec (skarbnik) i Tadeusz Stawarz (kierownik sklepu). Po sześciu miesiącach, w lutym 1927 roku, wybrano nowy zarząd, na czele którego stanął Jan Draus, z zastępcą Marcinem Kawalcem, sekretarzem Tadeuszem Stawarzem i skarbnikiem Wojciechem Piątkiem.

W końcu lat 20. i w latach 30. zarząd wielokrotnie się zmieniał. W 1929 roku przewodniczącym został Marcin Kawalec, jego zastępcą Jakub Cioch, sekretarzem Tadeusz Stawarz, a skarbnikiem Wojciech Piątek. W 1930 roku funkcję przewodniczącego objął Tomasz Kawalec, a w kolejnych latach w skład władz wchodzili m.in. Jan Fugas, Jan Jastrzębski, Walenty Piątek, Szczepan Kamiński, Stanisław Wajda oraz Emilia Jędrych (sklepikarka) i Jan Dynda (kierownik sklepu).

Kółko prowadziło rozbudowaną działalność charytatywną – wspierało finansowo lokalną szkołę, bibliotekę, parafię i bezrobotnych, finansowało półkolonie dla dzieci oraz akcje pomocowe dla bezrobotnych zimą. Organizowało też pokazy filmów rolniczych, rozprowadzało materiał siewny, sadzonki drzewek owocowych, lochy rozpłodowe, cielęta hodowlane i nowe odmiany zbóż.

11 czerwca 1939 roku obchodzono 50-lecia istnienia Kółka oraz 40-lecia Kasy Stefczyka; z tej okazji m.in. odprawiono mszę za zmarłych działaczy, nabożeństwo polowe, odbył się pochód do nowo zbudowanej cegielni i jej poświęcenie, zapalenie pierwszego ognia w piecu oraz akademię w Domu Ludowym z udziałem chóru i orkiestry.

Okres II wojny światowej

Po wybuchu II wojny światowej działalność Kółka uległa poważnym ograniczeniom. W protokołach odnotowano, że 9 września 1939 roku sklep został zdemolowany i obrabowany przez wojska niemieckie, co spowodowało straty w towarze na kwotę 1713 zł, obejmujące głównie wódkę, herbatę, mydło i artykuły galanteryjne.

Sprzedaż w sklepie ograniczono do czterech godzin dziennie, a następnie do dwóch godzin po południu. Najbardziej deficytowym towarem stały się mydło, gwoździe (m.in. hufnale do podków końskich) oraz cukier, wydawany tylko członkom Kółka w zamian za dostarczane jaja. Walne zgromadzenia mogły odbywać się jedynie za zgodą władz niemieckich.

W czasie okupacji działalność Kółka ograniczała się głównie do funkcjonowania sklepu oraz obsługi systemu kontyngentowego skupu zboża i produktów rolnych. Władze niemieckie stopniowo zaostrzały represje wobec organizacji – Kółko traciło możliwość swobodnego zaopatrzenia się w towar, a sytuacja materialna ludności ulegała pogorszeniu. W latach okupacji zmarło dwóch długoletnich działaczy: w 1940 roku Jan Draus, a w 1942 roku Józef Draus.

Okres powojenny

Po wkroczeniu Armii Czerwonej 1 sierpnia 1944 roku działalność sklepu Kółka została zawieszona z powodu zajęcia jego lokalu przez wojska sowieckie. W styczniu 1945 roku sklepikarka Emilia Jędrych została formalnie zwolniona, a majątek Towarzystwa stopniowo przejęły struktury Związku Samopomocy Chłopskiej zgodnie z decyzją rządu z 10 marca 1945 roku o przejęciu wszystkich agend kółek rolniczych przez tę organizację.

W kolejnych latach gospodarka państwowa stopniowo ograniczała samodzielność tradycyjnych kółek rolniczych. W 1959 roku doszło jednak do reaktywacji Kółka Rolniczego w Trzcianie z inicjatywy Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, na którego czele stał Stanisław Łasica. Na zebraniu 5 kwietnia 1959 roku powołano nowe Kółko, do którego przystąpiło 34 członków, a na prezesa wybrano Jana Świstara.

W następnych latach Kółko, korzystając m.in. z Funduszu Rozwoju Rolnictwa, rozbudowało park maszynowy – zakupiono młocarnie, następnie dwa traktory Ursus C-328, pługi dwuskibowe, kultywator, brony, kosiarkę do trawy oraz przyczepy do ciągników. Dzięki zaangażowaniu skarbnika Stanisława Czerwca, który prowadził zbiórki środków zarówno wśród członków, jak i darczyńców, sfinansowano budowę nowej młocarni.

W 1965 roku, po odkupieniu parceli parafialnej od ówczesnego proboszcza ks. Kuźniarskiego, Kółko wybudowało na działce dwa garaże przeznaczone do składowania sprzętu rolniczego. W 1967 roku powstała Międzykółkowa Baza Maszynowa zrzeszająca kółka rolnicze z Dąbrowy, Błędowej Zgłobieńskiej i Trzciany; wybudowano halę bazy maszynowej, w której skoncentrowano sprzęt polowy, dzięki czemu mógł być intensywniej wykorzystywany i na bieżąco remontowany. Reforma administracyjna z 1973 roku i tworzenie gmin doprowadziły do powstania Spółdzielni Kółek Rolniczych (SKR) z siedzibą w Trzcianie i filiami w Bratkowicach i Przybyszówce. Okres ten uznawany jest za najkorzystniejszy dla rozwoju rolnictwa w gminie – nisko oprocentowane kredyty pozwalały na zakup maszyn i urządzeń rolniczych, a Fundusz Rozwoju Rolnictwa umożliwił nabycie ok. 10 kombajnów zbożowych, maszyn okopowych i innych specjalistycznych urządzeń.

Czasy współczesne

W latach 80. i 90. kryzys gospodarczy, zmiany systemowe oraz spadek opłacalności produkcji rolnej doprowadziły do ograniczenia działalności i stopniowej likwidacji SKR.

Obecnie podmiot o nazwie Kółko Rolnicze w Trzcianie istnieje jako forma prawna wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000013181. Kółko zarejestrowano 18 maja 2001 roku; jako organ reprezentacji wskazany jest zarząd, w skład którego – według najstarszego wpisu – wchodzili Bronisław Smagała (prezes), Zdzisław Piątek (sekretarz) i Stanisław Kozubal (skarbnik). W rejestrze wymieniono także członków organu nadzoru: Władysława Skorupskiego, Franciszka Pisulę i Stanisława Miśtaka.