Spółdzielczość mleczarska w Polsce Ludowej – dobrowolne stowarzyszenie rolników, którzy w zakresie mleczarstwa podjęli wspólne działania związane z hodowlą bydła i produkcją mleka, w celu uzyskania korzyści społecznych, produkcyjnych i gospodarczych.
Historia Rozwój spółdzielczości mleczarskiej w Polsce w okresie międzywojennym stanowił istotny element modernizacji rolnictwa i integracji gospodarki po odzyskaniu niepodległości. Po 1918 r. konieczne było ujednolicenie struktur spółdzielczych funkcjonujących dotąd w trzech różnych systemach zaborczych. Najbardziej rozwinięta była spółdzielczość mleczarska w zaborze pruskim, podczas gdy w Królestwie Polskim i Galicji jej poziom organizacyjny był znacznie niższy.
W latach 20. i 30. XX w. nastąpił intensywny rozwój lokalnych spółdzielni mleczarskich, zajmujących się skupem, przetwórstwem i sprzedażą produktów mlecznych, zwłaszcza masła i serów. Na podstawie ustawy z 1920 r. o mleczarstwie, tworzono związki rewizyjne, które pełniły funkcje koordynacyjne i szkolenioweUstawa z dnia 20 października 1920 r. o spółdzielniach. Dz. U. 1920 nr 111, poz. 733.. Państwo wspierało ruch spółdzielczy poprzez kredyty, doradztwo techniczne oraz rozwój szkolnictwa rolniczego i mleczarskiego.
W drugiej połowie lat 30. w Polsce działało ponad 1,3 tysiąca spółdzielni mleczarskich, skupiających setki tysięcy rolnikówBogdan M. Wawrzyniak, Spółdzielczość rolnicza w II Rzeczypospolitej, Zagadnienie Doradztwa Rolniczego, 2025 nr 1 (119).. Spółdzielnie te przyczyniły się do podniesienia poziomu technicznego i higienicznego produkcji mleka, zwiększenia dochodów gospodarstw wiejskich oraz rozwoju eksportu przetworów mlecznych, zwłaszcza masła. Mimo trudności związanych z niedostatecznym wyposażeniem technicznym i słabą infrastrukturą transportową, spółdzielczość mleczarska stała się jednym z najbardziej prężnych segmentów polskiego ruchu spółdzielczego. Jej dorobek organizacyjny i kadrowy stanowił istotne zaplecze dla odbudowy sektora mleczarskiego po II wojnie światowej.
Spółdzielnie mleczarskie w latach 1944–1956 Po zakończeniu II wojny światowej polskie mleczarstwo znalazło się w bardzo trudnej sytuacji. Lata okupacji przyniosły ogromne straty zarówno w infrastrukturze, jak i w pogłowiu bydła mlecznegoStefan Ziajko, Mleczarstwo, Tom I, Wydawnictwo UWM, Olsztyn 2008.Zygmunt Reklewski, Jan Trela, Hodowla bydła w Polsce w okresie 70-lecia, Wiadomości Zootechniczne, R. LIII, Warszawa 2015.. Wiele zakładów przetwórstwa mleka, zwłaszcza w centralnej i wschodniej Polsce, zostało zniszczonych lub zdemontowanych przez wycofujące się wojska niemieckie. Brakowało podstawowych urządzeń technologicznych, chłodni, cystern do przewozu mleka, a także wykwalifikowanej kadry technicznej i administracyjnej.
Mimo tych trudności, dorobek organizacyjny i techniczny spółdzielczości mleczarskiej z okresu międzywojennego stał się fundamentem odbudowy tego sektora po 1944 r. W wielu regionach działacze przedwojennych spółdzielni mleczarskich oraz miejscowi rolnicy spontanicznie podejmowali działania zmierzające do wznowienia działalności wytwórni i punktów skupu mleka. Wykorzystywano zachowany sprzęt, a także urządzenia pozostawione przez okupanta. Nierzadko przerabiano inne budynki gospodarcze, aby uruchomić choćby prowizoryczną produkcję nabiału na potrzeby lokalnej ludności.
Dekret o mleczarstwie z 1947 r. Na podstawie dekretu z 1947 r. o mleczarstwie znacjonalizowano spółdzielnie mleczarskie jako zespołową własność i jako samorządność oraz powołano państwowe zakłady mleczarskieDekret z dnia 28 października 1947 r. o mleczarstwie. Dz. U. 1947 nr 67, poz. 416.. Podstawą prawną zniesienia spółdzielni była ustawa Konstytucyjna z 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej PolskiejUstawa Konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej. Dz. U. 1947 nr 18, poz. 71.. Natomiast Sejm nadał Rządowi uprawnienia wydawania dekretów mających moc ustawyUstawa z dnia 4 lipca 1947 r. o upoważnieniu Rządu do wydawania dekretów z mocą ustawy. Dz. U. 1947 nr 49, poz. 252.. Przyjęta w 1948 r. ustawa o Centralnym Związku Spółdzielczym i ich związkach zniosła ustawę z 1920 r. o spółdzielniach, pozbawiają je podstawowej cechy ruchu spółdzielczego w postaci samodzielności, dobrowolności czy demokratycznego zarządzaniaUstawa z dnia 21 maja 1948 r. o Centralnym Związku Spółdzielczym i centralach spółdzielni. Dz. U. 1948 nr 30, poz. 199.. W ustawie przyjęto zupełnie inny charakter społeczno-gospodarczy, pozwalający na zniesienie dotychczasowych związków spółdzielczych i dokonywanie ich fuzji. Przykładem łączenia związków spółdzielni było powołanie Centrali Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich.
Dla wykonania czynności związanych ze zniesieniem spółdzielni, Minister Przemysłu i Handlu powołał Inspektoraty Mleczarskie, które miały określony zakres działania, organizację, uprawnienia oraz tryb pobierania opłat. Przy wykonywaniu nadzoru Inspektoraty miały prawo kontroli pomieszczeń, przeglądania ksiąg handlowych i gospodarczych oraz badania mleka i przetworów mleczarskich. W związku z dekretem przejęto wszystkie zakłady mleczarskie takie jak mleczarnie, maślarnie, serownie, kazeiniarnie oraz zakłady pomocnicze, w tym śmietańczarnie i punkty zlewne mleka, a także wszelkie inne przedsiębiorstwa zajmujące się skupem, przetwarzaniem lub handlem mlekiem i jego przetworami. Przejecie argumentowano potrzebą zapewnienia właściwego rozwoju przemysłu mleczarskiego oraz utrzymania wysokiej jakości produktów mlecznych. Ponadto celem dekretu było zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego, wysokiej jakości produktów mlecznych oraz właściwej organizacji produkcji mleczarskiej w kraju.
Zakładem mleczarskim, w rozumieniu dekretu, była każda jednostka gospodarcza, która odbierała lub przetwarzała mleko i jego produkty na artykuły spożywcze pochodzenia mlecznego. Minister właściwy do spraw przemysłu i handlu określał, w drodze rozporządzenia:
wymagania dotyczące pomieszczeń, wyposażenia i urządzeń w zakładach mleczarskich, obowiązujące standardy technologiczne i metody produkcji różnych rodzajów przetworów mlecznych, rodzaje surowców, które mogą być wykorzystywane w procesie przetwórstwa mleka.
Inspektoraty mleczarskie z 1949 r. Na podstawie rozporządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z 1949 r. zmieniono podporządkowanie Inspektoratów MleczarskichRozporządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dnia 31 marca 1949 r. w sprawie organizacji, zakresu działania i uprawnień inspektoratów mleczarskich oraz trybu pobierania opłat od zakładów mleczarskich. Dz. U. 1949 nr 21, poz. 145.. Inspektoraty zaczęły działać przy oddziałach okręgowych Centrali Spółdzielni Mleczarsko-Jajczarskich. Okręg działania inspektoratu mleczarskiego pokrywał się z okręgiem działania oddziału okręgowego. Inspektoraty Mleczarskie stały się organami wykonawczymi Ministra Handlu Wewnętrznego w dziedzinie mleczarstwa w następującym zakresie:
nadzór nad zakładami mleczarskimi, rejestracja zakładów mleczarskich i prowadzenie rejestrów zakładów mleczarskich, czynności przygotowawcze związane z ustaleniem terenu działalności głównych zakładów mleczarskich, nadzór nad obrotem mleka i jego przetworami, współpraca z władzami przemysłowymi z zakresie mleczarstwa, oraz trybu pobierania opłat współpraca z władzami i organami powołanymi do wykonywania nadzoru nad artykułami żywności, opracowywanie sprawozdań i statystyki w zakresie prac inspektoratów mleczarskich.
Na czele inspektoratu mleczarskiego stał inspektor okręgowy.
Inspekcja Higieny Przemysłu Mięsnego i Mleczarskiego z 1953 r. Na mocy uchwały Rady Ministrów z 1953 r. powołano Inspekcję Higieny Przemysłu Mięsnego i Mleczarskiego, której zadaniem było zapewnienie przestrzegania przepisów sanitarnych i weterynaryjnych w zakładach przemysłu mięsnego i mleczarskiegoUchwała nr 457 Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 1953 r. w sprawie powołania Inspekcji Higieny Przemysłu Mięsnego i Mleczarskiego. M. P. 1953 nr 62, poz. 755.. Do jej kompetencji należała kontrola sanitarna surowców, półproduktów i wyrobów gotowych, nadzór nad stanem higienicznym zakładów, środków transportu oraz pracowników, a także opiniowanie projektów inwestycyjnych pod kątem wymogów sanitarnych. Inspekcja uczestniczyła w opracowywaniu planów gospodarczych i szkoleniu personelu w zakresie higieny i weterynarii. W okresie funkcjonowania mleczarstwa państwowego inspekcja pełniła głównie funkcje kontrolno-nadzorcze, które w późniejszym czasie przekształcono w służby doradczo-szkoleniowe.
W latach 1952–1956 zakłady mleczarskie działały w warunkach dostaw obowiązkowych, które ograniczały możliwości kształtowania postaw rolników w kierunku zwiększenia produkcji mlekaDekret z dnia 24 kwietnia 1952 r. o obowiązkowych dostawach mleka. Dz. U. 1952 nr 22, poz. 142..
Reaktywowanie spółdzielczości mleczarskiej w 1956 r. Przyjęcie nowej polityki rolnej w 1956 r. przyczyniło się do powstawania oddolnego ruchu spółdzielczego. Rolnicy nie czekając na wytyczne odgórne, posługując się dawnymi statutami, zaczęli przekształcać zakłady mleczarskie w spółdzielnie mleczarskie. W 1957 r. w miejsce Centralnego Zarządu Przemysłu Mleczarskiego powstał Centralny Związek Spółdzielczości MleczarskiejMleczarstwo w Polsce 1882-2002, Krajowy Związek Spółdzielni Mleczarskich Związek Rewizyjny, Warszawa 2022.. Nowo powstały związek miał na celu wspieranie i koordynowanie działalności spółdzielni mleczarskich w kraju. Do głównych celów należało reprezentowanie interesów spółdzielni wobec władz, opiniowanie aktów prawnych, inicjowanie współpracy między spółdzielniami, ułatwienie dostępu informacji i doradztwa, prowadzenie analiz gospodarczych oraz wspieranie postępu technicznego i organizacyjnego w mleczarstwie.
Trudności spowodowane ze skupem mleka, spowodowały przyjęcie uchwały Rady Ministrów z 1971 r. w sprawie poprawy warunków skupu mleka oraz niektórych rodzajów bydła rzeźnego, które polegały przede wszystkim na podniesieniu ceny skupu mlekaUchwała nr 178 Rady Ministrów z dnia 28 sierpnia 1971 r. w sprawie poprawy warunków skupu mleka oraz niektórych rodzajów bydła rzeźnego. M. P. 1971 nr 46, poz. 293..
Ramy prawne spółdzielczości mleczarskiej nadała ustawa z 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach, w której stwierdzono, że spółdzielnia jest dobrowolnym i samorządnym zrzeszeniem i ma ona na celu prowadzenie działalności gospodarczej, jak również działalności społeczno-wychowawczejUstawa z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach. Dz. U. 1961 nr 12, poz. 61.. Ustawa znowelizowana została ustawą z 1982 r. Prawo spółdzielczeUstawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze. Dz. U. 1982 nr 30, poz. 210..
Rozwój spółdzielczości mleczarskiej w ujęciu liczbowym Według danych Krajowego Związku Spółdzielni Mleczarskich o mleczarstwie w Polsce, liczba spółdzielni i członków przedstawiła się następująco:
LataLiczba spółdzielniLiczba członkówPrzerób mleka w mln litrów na 1 spółdzielnięLiczba zakładów mleczarskich 1958 650 373000 5,3 946 1960 661 692000 5,6 944 1965 543 874000 7,7 848 1970 426 1108000 12,5 811 1975 341 1238000 23,7 778 1981 321 1207637 34,3 729 1985 323 1202314 43,7 721
Baza surowcowa spółdzielczości mleczarskiej Według danych roczników statystycznych baza surowcowa przedstawiała się następującoRocznik Statystyczny Rolnictwa 1971, GUS, Warszawa 1971.Rocznik Statystyczny Rolnictwa i Obszarów Wiejskich 1991, GUS, Warszawa 1991.: