Serce Tadeusza Kościuszki – zabalsamowane serce polskiego generała Tadeusza Kościuszki (1746–1817), przechowywane na Zamku Królewskim w Warszawie. Po śmierci Kościuszki w Solurze w 1817 roku serce zostało wyjęte z ciała i zgodnie z jego testamentem przekazane Emilii Zeltner, córce jego przyjaciela. Testament zawierał symboliczne zastrzeżenie, że serce powróci do Polski dopiero «gdy Polska będzie wolna». Po 110 latach wędrówki po Szwajcarii i Włoszech relikwia trafiła w 1927 roku do wolnej Polski, gdzie ostatecznie została umieszczona na Zamku Królewskim w 1984 roku.
Śmierć Kościuszki i testamentowe przeznaczenie serca Tadeusz Kościuszko, powszechnie nazywany Naczelnikiem, dowódca Powstania kościuszkowskiego z 1794 roku, spędził ostatnie lata życia w Szwajcarii. Po upadku powstania od lipca 1815 roku wynajmował mieszkanie w Solurze na pierwszym piętrze kamienicy należącej do Franciszka Ksawerego Zeltnera. Szczególnie polubił Emilię Zeltner, córkę Ksawerego, której udzielał lekcji historii, matematyki i rysunku.
W październiku 1817 roku Kościuszko zapadł na ciężką chorobę. Na początku października wrócił do Solury z Genewy, gdzie odwiedzał synów ordynata Stanisława Kostki Zamoyskiego, po czym jego stan zaczął się szybko pogarszać. Do wcześniejszych objawów (bezsenność, ostre bóle głowy) dołączyła wysoka gorączka. Pozostając przytomnym, 10 października podyktował testament, w którym większość majątku przepisał Emilii Zeltner.
Kościuszko zmarł w Solurze 15 października 1817 roku w wieku 71 lat. Przeprowadzona w 1817 roku sekcja zwłok wykazała wewnętrzny wylew, jednak współczesne badania genetyczne podały w wątpliwość tę diagnozę.
Zabalsamowanie i separacja serca Ciało Kościuszki zostało zabalsamowane. Natomiast jego serce, w wykonaniu testamentowego polecenia, zostało wyjęte przez lekarzy podczas obdukcji, owinięte w czarną jedwabną tkaninę, umieszczone na drewnianym talerzu i zamknięte w majolikowej wazie wypełnionej etanolem. Praktyka wydzielania serca była w epoce rozpowszechniona wśród osób wybitnych, zwłaszcza tych powiązanych z ideami romantyzmu; symbolicznie reprezentowała duszę i poświęcenie ideom patriotycznym.
W testamencie Kościuszko zapisał relikwię córce swojego przyjaciela, Emilii Zeltner. Testament zawierał również symboliczne zastrzeżenie, że szczątki serca powrócą do Polski dopiero «gdy Polska będzie wolna». Decyzja ta miała głębokie znaczenie symboliczne – dla Kościuszki i jego zwolenników relikwia mogła spocząć tylko w wolnej ojczyźnie.
Relikwia w opiece Emilii Morosini (1817–1875) Bezpośrednio po śmierci Kościuszki Emilia Zeltner przejęła opiekę nad relikwią. Opiekowała się nią przez całe życie.
Po wyjściu za mąż za Giovanni Battistę Morosiniego w 1819 roku, Emilia Zeltner, która odtąd była znana jako Emilia Morosini, przeniosła się do Villa Negroni w Vezii koło Lugano w kantonie Ticino. W mauzoleum rodzinnym tej rezydencji umieściła szczątki serca Kościuszki, które przebywały pod jej stałą opieką.
W 1849 roku jej syn, Emilio Morosini, zginął w wieku 19 lat podczas obrony Republiki Rzymskiej, walcząc u boku Luciano Manara. W mauzoleum przy Villa Negroni, gdzie spoczywało serce Kościuszki, złożono także szczątki włoskich patriotów: Emilio Morosini oraz jego towarzysz broni Enrico Dandolo, którzy polegli w walkach o niepodległość Włoch. W ten sposób mauzoleum stało się miejscem, w którym symboliką łączyły się dwa narody walczące o wolność – polska i włoska – poprzez relikwię Naczelnika i szczątki włoskich bohaterów Risorgimento.
W 1875 roku Emilia Morosini zmarła w Villa Negroni w Vezii, a serce pozostało w opiece jej potomków.
Rapperswil (1895–1927) Przekazanie do Muzeum Polskiego
W 1870 roku w Rapperswil nad Jeziorem Zuryskim powstało Muzeum Polskie w Rapperswilu, założone przez hrabiego Władysława Platera dla pielęgnowania polskiej tradycji na wygnaniu. Twórcy muzeum podejmowali starania, by relikwia Kościuszki – najważniejsza pamiątka narodowa – stała się częścią zbiorów. Celem było, by w setną rocznicę Insurekcji kościuszkowskiej pamiątka wróciła do Polski.
Trudne rozmowy z rodziną Morosinich prowadził Aleksander, hrabia Brochocki. W wyniku starań, popartych przez kompozytora Giuseppe Verdiego i włoskiego poetę Arrigo Boita, rodzina Morosinich wyraziła zgodę na przekazanie relikwii polskiemu muzeum.
15 października 1895 roku urna została uroczyście przewieziona z Vezii do Rapperswilu. Po nabożeństwie w kościele św. Jana Chrzciciela szczątki serca zostały złożone w baszcie prochowej zamku rapperswilskiego.
Mauzoleum w Rapperswilu Urna z sercem Tadeusza Kościuszki w mauzoleum w Rapperswilu (w 1917 r.)|alt=Polski: Urna z sercem Tadeusza Kościuszki w mauzoleum w Rapperswill (1917)|mały
Po przyjęciu urny podjęto prace nad stworzeniem godnego mauzoleum. Projektantem wybranym przez Radę Muzeum był Stanisław Noakowski, architekt i późniejszy profesor Politechniki Warszawskiej. W baszcie prochowej wybudowano specjalną kaplicę z ostrołukowym portykiem prowadzącym do przedsionka i kapliczki z dwoma oknami. Ściany pokryto malowidłami przedstawiającymi aniołów i Matkę Boską Częstochowską. Całość dekoracji nawiązała do bizantyjskich mozaik.
Brązowa urna, projektu rzeźbiarza Wincentego Trojanowskiego, miała kształt naczynia z popiersiem Kościuszki zwieńczonym napisem «Resurgat Polonia» (Niech Polska się odrodzi). Po obu stronach urny znalazły się alegorie – geniusz zwycięstwa i orzeł z rozpostartymi skrzydłami.
11 sierpnia 1897 roku odbył się oficjalny ceremoniał przeniesienia urny do mauzoleum. W uroczystości wzięło udział około 400 osób, wśród nich wysłannicy z trzech zaborów i emigranci z różnych krajów. Urnę przeniesiono w eskorcie ubranych w kostiumy kosynierów, a po mszy przy chóralnym śpiewie pieśni Z dymem pożarów złożono w mauzoleum. Rapperswilskie mauzoleum stało się celem pielgrzymek Polaków przez trzydzieści lat.
Powrót do Polski (1927) Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, powróciło pytanie o los najważniejszej pamiątki po Naczelniku. W 1921 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił rezolucję o sprowadzeniu do kraju i złożeniu relikwii Kościuszki na Wawelu. Jednak niebawem pojawiły się wątpliwości co do ostatecznej lokalizacji relikwii – rozważano przeniesienie urny do Katedry św. Jana w Warszawie, Muzeum Wojska Polskiego, a nawet do planowanej Świątyni Opatrzności Bożej. Polska wróciła na mapę Europy – warunki testamentu Kościuszki mogły zostać spełnione.
Realizacja zajęła sześć lat i wymagała skomplikowanych negocjacji dyplomatycznych. Decydujące znaczenie miała inicjatywa Marszałka Józefa Piłsudskiego, który w 1927 roku, pełniąc funkcję premiera, zdecydowanie włączył się w przygotowania transportu.
10 października 1927 roku specjalny pociąg wyruszył z Rapperswilu. W osobnym, udekorowanym wagonie, w asyście szwajcarskich oficerów, znajdowała się metalowa kasetka z urną zawierającą relikwię.
26 października po południu pociąg dotarł do Dworca Głównego w Warszawie. Kasetę z urną okryto polskim sztandarem i przeniesiono, przy dźwiękach hymnu narodowego, przed kompanią honorową 36 pułku piechoty Legii Akademickiej, oddającą honory relikwii. Żołnierze przenieśli ją do prezydenckiego powozu, któremu towarzyszył szwadron szwoleżerów. Powozem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przewieziono relikwię na Zamek Królewski, gdzie złożono ją w Kaplicy Królewskiej.
Wędrówki podczas II wojny światowej i po niej (1939–1983) Na początku września 1939 roku, w obliczu zagrożenia bombardowaniem Warszawy, kustosz Zamku Królewskiego dr Kazimierz Brokl przeniósł kasetę z relikwią do skarbca katedry św. Jana. Działania kustosza umożliwiły ocalenie relikwii.
Podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku katedra znalazła się w centrum walk. Po upadku powstania Niemcy wysadzili ją w powietrze. Metalowy sejf z relikwią, noszący ślady ognia i prób wyłamania wieka, został porzucony w ruinach katedry, gdzie leżał przez dwa lata pod gołym niebem.
Po odnalezieniu został przetransportowany do bezpiecznego miejsca – Kościoła Karmelitów w Warszawie. Od 1947 do 1961 roku pojemnik przebywał w tym kościele. Proboszcz Karmelitów, aby zlikwidować ostry chemiczny odór fenolu wydobywający się z otwartego pojemnika, zalał go do pełna roztopionym woskiem z ogarków świec kościelnych. W 1960 roku szczątki serca powróciły do odbudowanej Archikatedry św. Jana. Następnie w 1963 roku pojemnik został przekazany dyrektorowi Muzeum Narodowego w Warszawie, profesorowi Stanisławowi Lorentzowi, jako część uratowanego mienia. Pojemnik przebywał wówczas w zbiorach Muzeum Narodowego, a następnie trafił do Pałacu na Wyspie w Łazienkach Królewskich. Od 1971 do 1983 roku urna była wystawiana publicznie w kaplicy tego Pałacu, umożliwiając warszawiakom dostęp do tej ważnej pamiątki. 13 czerwca 1983 roku urna została przewieziona z powrotem na Zamek Królewski.
Ostateczne umieszczenie na Zamku Królewskim (1984–) 31 sierpnia 1984 roku, z zachowaniem pełnego ceremoniału wojskowego, brązowa kaseta wsparta na czterech złoconych orłach powróciła do Kaplicy Królewskiej Zamku Królewskiego. Na szkatule wyryto pozłacany napis: «Serce Tadeusza Kościuszki».
Konserwacja i badania naukowe W XIX wieku dr Zygmunt Laskowski, profesor Akademii Lekarskiej w Genewie, przełożył relikwię do nowego płynu konserwującego zawierającego 3 procent fenolu w glicerynie, a następnie przetarł ją płótnem lnianym (ręcznikiem). To płótno przechowywane jest obecnie w zbiorach Muzeum Miejskiego w Poznaniu.
W 2017 roku, po uzyskaniu zgody opiekunów serca, podjęto czynności konserwacyjne. Specjaliści z Instytutu Mechaniki Precyzyjnej przez 6 godzin otwierali zabytkowy sejf, ponieważ klucz zaginął. Z majolikowej wazy wewnątrz sejfu pobrano próbki wosku i drewnianej płytki, które wcześniej pozostawały w bliskim kontakcie z relikwią.
Badania molekularne przeprowadzone na przełomie 2021 i 2022 roku przez zespół naukowców pod kierownictwem prof. dr. hab. Michała Witta z Instytutu Genetyki Człowieka Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu oraz prof. dr. hab. Tadeusz Dobosz miały na celu identyfikację mikroorganizmów odpowiedzialnych za śmierć Kościuszki. Próbki DNA wyizolowane z wosku, drewnianej płytki oraz z płótna lnianego wykazały obecność genomu bakterii Cutibacterium acnes.
Na podstawie przeprowadzonych badań zespół postawił nową hipotezę, zmieniającą dotychczasowe rozumienie przyczyn śmierci: bakteria Cutibacterium acnes mogła być przyczyną zapalenia wsierdzia (wewnętrznej warstwy mięśnia sercowego), a nie wewnętrznego wylewu, jak sądzono wcześniej na podstawie sekcji zwłok z 1817 roku. Proces infekcji postępował wewnątrz narządu, co spowodowało szybkie pogorszenie stanu zdrowia i ostatecznie śmierć generała. Obraz kliniczny tej choroby obejmuje gorączkę, dreszcze, duszność i bóle w klatce piersiowej – dokładnie takie objawy miał Kościuszko w okresie poprzedzającym jego śmierć. Wyniki badań opublikowane zostały w Microbial Cell Factories.
Znaczenie relikwii Relikwia Tadeusza Kościuszki jest jedną z najcenniejszych pamiątek polskiego patriotyzmu. Historia tej pamiątki – od zabalsamowania w Solurze, przez siedemdziesięcioletnią opiekę rodziny Morosinich w Szwajcarii, poprzez rapperswilskie mauzoleum, aż po dramatyczne ratowanie w czasie II wojny światowej i ostateczny pobyt na Zamku Królewskim – stanowi symboliczny obraz losów narodu polskiego i niezachwianej wiary w ideały wolności. Spełnienie testamentu Kościuszki – powrót tej relikwii do wolnej Polski – pozostaje żywym świadectwem poświęcenia Naczelnika dla sprawy niepodległości. Współczesne badania genetyczne materiałów pozostających w bliskim kontakcie z sercem Kościuszki wykazały, że tradycyjna diagnoza z 1817 roku dotycząca przyczyn śmierci generała była niepełna lub niedokładna – obecne badania wskazują na zapalenie wsierdzia wywołane bakterią Cutibacterium acnes jako prawdopodobną przyczynę, co jest odkryciem istotnym dla medycyny historycznej.
Zobacz też Tadeusz Kościuszko Muzeum Polskie w Rapperswilu