thumb|Dalí i Man Ray w Paryżu, 1934 thumb|Dali Atomicus – zdjęcie wykonane w 1948 przez Philippe’a Halsmana thumb|Dalí ze swoim ocelotem, lata 60. thumb|Dalí sfotografowany przez Allana Warrena, 1972 Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, marqués de Dalí de Púbol (ur. 11 maja 1904 w Figueres, zm. 23 stycznia 1989 tamże) – hiszpański malarz, grafik, rzeźbiarz, pisarz i teoretyk sztuki, jeden z najbardziej znanych surrealistów.
Jest jednym z bardziej rozpoznawalnych artystów XX wieku. Postrzegany bywał jako skrajny ekscentryk, wymyślił własną metodę surrealistyczną zwaną „paranoiczno-krytyczną”.
Życiorys Urodził się o godzinie 8.45 11 maja 1904 roku w małym mieście Figueres w Katalonii, w północno-wschodniej Hiszpanii, w rodzinie notariusza. Otrzymał imię po siedmiomiesięcznym bracie, zmarłym trzy lata wcześniej na zapalenie opon mózgowych. Artystyczny talent Salvadora był widoczny już w dzieciństwie. Lekcje rysunku zaczął pobierać w wieku dziesięciu lat, a mając lat czternaście zaczął z sukcesem wystawiać swoje obrazy. Jego pierwsze zauroczenie sztuką wiązało się z impresjonizmem, który poznawał dzięki znajomemu ojca, przyjacielowi Picassa, katalońskiemu artyście malującemu w stylu impresjonistycznym, Ramonowi Pichotowi.
W 1921 roku Dalí rozpoczął studia w Królewskiej Akademii Sztuki w Madrycie. Dwa razy został z niej wydalony, nigdy też nie podszedł do egzaminów końcowych. Uważał, że jest lepiej wykwalifikowany niż osoby, które miałyby go egzaminować. W tym okresie interesował się malarstwem prerafaelitów i malarstwem metafizycznym Giorgia de Chirica. thumb|Salvador Dalí i Federico García Lorca, 1925 Podczas pierwszej wizyty w Paryżu w 1927 roku, Dali spotkał się z Picassem w jego atelier. Rok później przeprowadził się tam na stałe. Za wstawiennictwem Joana Miró, Salvador Dalí stał się pełnoprawnym członkiem grupy surrealistów. Skupiali się oni wokół André Bretona, twórcy trzech Manifestów surrealizmu, z których pierwszy ukazał się w 1924 roku. André Breton pełnił rolę przywódcy grupy jako twórca teorii surrealizmu. W 1928 powstał pierwszy obraz Dalego uznawany za surrealistyczny: Miód jest słodszy od krwi. Dalí w krótkim czasie stał się znaczącą postacią w tej grupie. Jednak w 1934 został wykluczony z grupy – zarzucano mu popieranie faszyzmu, a także chciwość.
Surrealizm bazował na teorii filozoficznej twórcy psychoanalizy Sigmunda Freuda. Fascynacja Dalego koncepcją podświadomości przywoływanej podczas snu wywarła ogromny wpływ na jego twórczość.
W 1929 roku Dalí poznał Galę, czyli Jelenę Djakonową, rosyjską imigrantkę, starszą od Dalego o 10 lat. Wówczas była żoną poety Paula Eluarda. Wkrótce Gala odeszła od męża, wybierając życie z Dalím. W roku 1932 rozwiodła się z Eluardem, a dwa lata później wzięła z Dalím ślub cywilny w Paryżu, a w 1958 roku ślub kościelny. Stała się jego towarzyszką, muzą i modelką, opiekowała się również finansami artysty. To ona kierowała Dalím w 1930 roku podczas wystaw w Europie i Stanach Zjednoczonych, które zakończyły się wielkim sukcesem. Parę łączyło też rzeczywiste, namiętne uczucie.
W 1933 roku Salvador Dalí miał pierwszą indywidualną wystawę w Nowym Jorku. Rok później odwiedził ponownie Stany Zjednoczone, dzięki pożyczce w wysokości 500 dolarów otrzymanej od Pabla Picassa. W latach II wojny światowej osiadł w Stanach Zjednoczonych. Odbył się tam szereg głośnych wystaw, między innymi retrospektywa surrealistów w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku. Poza tworzeniem wielu wywierających silne wrażenie obrazów, Dalí skupiał uwagę mediów dzięki odgrywaniu roli surrealistycznego błazna. Znacznie się wzbogacił, co André Breton skwitował pogardliwie, tworząc anagram od jego imienia i nazwiska Avida Dollars (chciwy na dolary).
Dalí stał się modny wśród amerykańskich wyższych sfer. Sławy takie jak Jack Warner, Claire DuxD. Jung, Park Trzech Kultur: Werner Alberti, [w:] 13 pomysłów na Gniezno i okolice. Przewodnik tematyczny dla turystów (red. nauk. Armin Mikos von Rohrscheidt), Gniezno 2016, s. 114. czy Helena Rubinstein zamawiały u niego portrety. Dalí wziął udział w filmie Alfreda Hitchcocka Urzeczona (1945), wracając niejako do korzeni, gdyż jego przygoda z kinem zaczęła się w 1928 r. od współpracy z Luisem Buñuelem nad filmem Pies andaluzyjski. Zajmował się również projektowaniem biżuterii oraz odzieży dla Coco Chanel.
W 1948 roku Dalí wraz z Galą wrócił do Europy, spędzali większość czasu w rezydencjach w Hiszpanii i Francji. Dalí zaczął rozwijać swe zainteresowania nauką, szczególnie psychologią i historią, wiedzę czerpał z pism naukowych. Wykorzystywał ją w swojej sztuce, ale także sięgał do źródeł religijnych, szczególnie interesował się mistycyzmem. Wyraźne są też odwołania do wielkich mistrzów malarstwa, takich jak Rafael, Velázquez, czy Bronzino.
W 1958 roku namalował swój pierwszy obraz historyczny, ilustrujący jedną z legend hiszpańskich. W następnych latach powstały dalsze obrazy, najczęściej o monumentalnych rozmiarach sceny historyczne, jak np. Bitwa pod Tetouanem z 1962 o wymiarach 308 × 406 cm (Tokyo, Mori Art Museum). Dzieła te charakteryzowały się przesadnym realizmem i dbałością o szczegóły. W epoce królującego abstrakcjonizmu – obrazy Dalego z tego okresu nie były cenione.
Zaprojektował logo marki lizaków Chupa Chups w 1969 roku.
Z początkiem lat 70. już niemal nic nie malował, jednakże zajmował się organizowaniem swojego muzeum. W 1974 roku Dalí otworzył zaprojektowane przez siebie muzeum – Teatro Museo Dalí w rodzinnym mieście Figueres. Gmach został urządzony z ruin teatru zbombardowanego podczas hiszpańskiej wojny domowej. Obok obrazów i instalacji Dalego w Muzeum znajdują się dzieła jego przyjaciół, m.in. Ernsta Fuchsa, Arna Brekera czy Antoniego Pitxota.
Wypowiedział wiele słynnych komentarzy na temat sztuki, w tym: Aby być surrealistą, trzeba spędzić całe swoje życie na malowaniu oczu i nosów.
W 1980 roku, w wieku 76 lat, stan zdrowia Dalego gwałtownie się pogorszył i leczono go z depresji, uzależnienia od leków i objawów podobnych do choroby Parkinsona, w tym silnego drżenia prawej ręki. Pojawiły się również zarzuty, że Gala dostarczała Dalíemu leki na podstawie własnych recept.
10 czerwca 1982 roku zmarła Gala. W maju 1983 roku Dalí namalował swój ostatni obraz, Jaskółczy ogon. Dzieło było silnie inspirowane matematyczną teorią katastrof René Thoma. Niektórzy krytycy kwestionowali jednak, jak Dalí mógł namalować obraz z taką precyzją, biorąc pod uwagę silne drżenie ręki, którą malował.
Od początku 1984 roku depresja Dalego pogłębiała się, odmawiał jedzenia, co doprowadziło do poważnego niedożywienia.
thumb|Grób Salvadora Dalego w Teatro-Museu Dalí de Figueres w Figueres Schorowany, zmarł 23 stycznia 1989 roku i został pochowany w Figueres. Przyczyną jego śmierci była niewydolność serca.
W 2015 roku Maria Pilar Abel Martinez wniosła do sądu sprawę o ustalenie ojcostwa, jako ojca wskazując Dalego. Z powodu braku osobistych przedmiotów po artyście, 26 czerwca 2017 r. sąd w Madrycie nieprawomocnie zdecydował o ekshumacji ciała Salvadora Dalego w celu uzyskania próbki genetycznej do ustalenia ojcostwa. Wyniki ekshumacji wykazały brak pokrewieństwa pomiędzy nimi.
Osobowość Styl bycia Dalí ubierał się w niezwykle elegancki sposób, nosząc ekscentryczne stroje, kapelusze i peleryny. Jego charakterystyczny wąs, stał się jego znakiem rozpoznawczym. Słynął z nietypowych i często prowokacyjnych zachowań. Uwielbiał zwracać na siebie uwagę. Znany był z udzielania wywiadów, w których wygłaszał paradoksalne i absurdalne stwierdzenia. Przykładem jego ekscentrycznego zachowania jest fakt, że na wywiad z Dickiem Cavettem przyszedł z mrówkojadem i rozmawiał z Cavettem o nosorożcach.
Seksualność Dalí wyznał, że jako dziecko zobaczył książkę z drastycznymi ilustracjami chorób wenerycznych, co wywołało u niego dożywotnią odrazę do żeńskich narządów płciowych oraz lęk przed impotencją i intymnością. Twierdził, że jego żona była jedyną osobą w jego życiu, z którą utrzymywał intymne relacje.
Poglądy polityczne thumb|Dalí z Francisco Franco i jego żoną, 1970 Dalí, jako jeden z nielicznych przedstawicieli środowiska artystycznego swoich czasów, wyznawał poglądy konserwatywne, elitarystyczne i monarchistyczne. Był zwolennikiem Francisco Franco i otwarcie wyrażał poparcie dla jego rządów w Hiszpanii, co doprowadziło m.in. do zerwania z nim wszelkiego kontaktu przez Picassa.
Poglądy religijne Choć został wychowany w wartościach laickich, w 1948 roku zadeklarował powrót do wiary katolickiej. W późniejszych latach życia określał się raz jako katolik, a raz jako agnostyk.
Twórczość
Wpływ na sztukę współczesną thumb|Popiersie Salvadora Dalego w Alei Sław na Skwerze Harcerskim w Kielcach Sztuka Dalego już za jego życia zyskała status kultowej, czyniąc jej twórcę jedną z ikon popkultury i do dziś ma wielu miłośników na całym świecie. Jego twórczość wywarła wpływ na takich artystów jak Jeff Koons czy Damien Hirst.
Jego obraz Trwałość pamięci, znany także jako Miękkie zegary, stał się symbolem surrealizmu. Obraz ten powstał, gdy Dalí po zakończonej kolacji i wyjściu gości siedział i myślał o miękkości sera camembert, który leżał na talerzu. W jego pracowni znajdował się niedokończony obraz przedstawiający hiszpańskie skały, morze i uschłe drzewo. Dalí wiedział, że ten obraz wymaga dokończenia, że atmosfera obrazu będzie dobrym tłem dla czegoś. W pewnym momencie zobaczył dwa miękkie zegarki wiszące na gałęziach drzewa. Dokończył obraz i w ten sposób powstało jedno z najbardziej znanych dzieł na świecie.
W 2008 roku odlew rzeźby Profil czasu wykonanej na podstawie obrazu Trwałość pamięci został z inicjatywy Leszka Czarneckiego zakupiony za prawie 3 miliony dolarów przez spółkę LC Corp i umieszczony w Arkadach Wrocławskich we Wrocławiu. W 2012 roku rzeźbę przeniesiono przed główne wejście galerii handlowej najwyższego wówczas budynku mieszkalnego w Polsce – Sky Tower.
Życie emocjonalne i fascynacje Salvadora Dalego wymykają się prostym klasyfikacjom. W kontekście tym wymieniana jest przyjaźń artysty z Federikiem García Lorcą, któremu pozwalał adorować się namiętnymi wierszami. Ta dwuznaczna relacja trwała aż do zamordowania Lorki przez hiszpańskich nacjonalistów na początku wojny domowej. Wątki homoseksualne w biografii artysty podejmują m.in. poświęcone mu filmy biograficzne: Dalí & I: The Surreal Story oraz Popiołki.
Upamiętnienie Na jego cześć w 2015 roku nazwano jeden z kontenerowców greckiej firmy żeglugowej Grace Ocean, pływającej pod Singapurską banderą, . W 2024 roku statek ten spowodował zawalenie się mostu Francis Scott Key w Baltimore.
Dzieła literackie S. Dalí, Myśli i anegdoty S. Dalí, Ukryte twarze S. Dalí, Dziennik geniusza S. Dalí, Moje sekretne życie S. Dali, L. Pauwels, Namiętności według Dalego
Odznaczenia 1964: Krzyż Wielki Orderu Izabeli Katolickiej 1981: Krzyż Wielki Orderu Karola III
Zobacz też Muzeum Salvadora Dalí My Life with Dalí Trójkąt Dalego Corpus Hypercubus
Przypisy
Bibliografia
K. Janicka, Surrealizm, Warszawa 1985 R. Passeron, Encyklopedia surrealizmu, Warszawa 1993 R. Descharnes, Salvador Dalí 1904-1989, Warszawa 2005 J-P Thiollet, Carré d’Art (Salvador Dalí), Paryż 2008
Linki zewnętrzne Salvador Dali. niezlasztuka.net
Kategoria:Hiszpańscy malarze Kategoria:Rzeźbiarze aktu Kategoria:Surrealiści (malarze) Kategoria:Projektanci i twórcy mebli Kategoria:Katalończycy Kategoria:Konserwatyści Kategoria:Monarchiści Kategoria:Odznaczeni Orderem Karola III Kategoria:Odznaczeni Orderem Izabeli Katolickiej Kategoria:Urodzeni w 1904 Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)