Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego – jednostka organizacyjna podporządkowana państwowej administracji gospodarczej, której celem było prowadzenie i koordynowanie robót budowlanych związanych z odbudową i rozwojem przemysłu w Polsce Ludowej. Powołanie przedsiębiorstwa pozostawało w ścisłym związku z Planem Trzyletnim, zmierzającym do unowocześnienia struktury gospodarczej kraju. Dodatkowym celem było centralizacja budownictwa przemysłowego i podporządkowanie działalności inwestycyjnej centralnemu planowaniu gospodarczemu.
Przedsiębiorstwo podlegało nadzorowi Centralnemu Zarządowi Budownictwa Przemysłowego.
Historia W pierwszych latach powojennych priorytetem państwa była odbudowa zniszczonego potencjału produkcyjnego, dlatego działalność władz skoncentrowało swoją działalność na realizacji inwestycji w najważniejszych gałęziach gospodarki — w przemyśle ciężkim, energetycznym, chemicznym i maszynowym. Miało ono zapewnić szybkie i planowe wykonanie robót budowlano-montażowych, zgodnie z założeniami centralnych planów gospodarczych.
Przyjęty w 1947 r. Plan Trzyletni (Plan Odbudowy Gospodarczej) miał istotne znaczenie dla powstania i rozwoju wielu przedsiębiorstw przemysłowych w Polsce, w tym także dla tworzenia nowych zakładów produkcyjnych po II wojnie światowejUstawa z dnia 2 lipca 1947 r. o Planie Odbudowy Gospodarczej. Dz. U. 1947 nr 53 poz. 285. Dzięki temu dużo nowych przedsiębiorstw przemysłowych zostało utworzonych z inicjatywy państwa, by wypełnić lukę w produkcji dóbr potrzebnych do odbudowy kraju. W ramach Planu Trzyletniego wprowadzono centralne zarządzanie gospodarką, co oznaczało, że decyzje o tworzeniu przedsiębiorstw były podejmowane przez władze państwowe. W wyniku reform gospodarczych wiele zakładów prywatnych zostało upaństwowionych, a ich majątek przekazano nowo tworzonym przedsiębiorstwom państwowym.
Dekret o utworzenie przedsiębiorstw państwowych Podstawowym dokumentem określającym kierunku rozwoju przedsiębiorstw budownictwa przemysłowego był dekret o utworzenie przedsiębiorstw państwowych z 1947 rDekret z dnia 3 stycznia 1947 r. o tworzeniu przedsiębiorstw państwowych. Dz. U. 1947 nr 8 poz. 42. Zgodnie z przepisami dekretu, przedsiębiorstwa państwowe mogły być tworzone decyzją właściwego Ministra lub Radę Ministrów, w celu realizacji określonych zadań gospodarczych państwa. Każde przedsiębiorstwo z chwilą wpisania do rejestru uzyskiwało osobowość prawną, co nadawało mu formalną samodzielność w obrocie gospodarczym. Mimo to, majątek przedsiębiorstwa pozostawał własnością państwa, a jego zarząd mógł jedynie nim gospodarować i czerpać z niego dochody w granicach wyznaczonych przepisami.
Dekret przewidywał, że przedsiębiorstwa państwowe działają na zasadzie samodzielności gospodarczej, co oznaczało obowiązek pokrywania kosztów działalności z własnych przychodów. W praktyce jednak samodzielność ta była ograniczona, ponieważ przedsiębiorstwa podlegały stałemu nadzorowi organu założycielskiego, którym zazwyczaj był właściwy minister. Organ ten zatwierdzał plany gospodarcze, wydawał wytyczne dotyczące działalności przedsiębiorstwa oraz kontrolował jego wyniki finansowe. Na czele przedsiębiorstwa stał dyrektor jako jednoosobowy organ zarządzający. Odpowiadał on za realizację planów produkcyjnych i finansowych oraz za prawidłowe gospodarowanie powierzonym majątkiem państwowym. Dekret określał również zasady likwidacji lub przekształcania przedsiębiorstw państwowych, które mogły następować wyłącznie na mocy decyzji właściwego Ministra lub Rady Ministrów.
W efekcie wprowadzenia tego aktu prawnego ukształtował się jednolity model przedsiębiorstwa państwowego, posiadającego osobowość prawną i formalną samodzielność, lecz działającego w ramach ścisłego systemu planowania i kontroli państwowej. Dekret z 1947 r. stał się zatem podstawą prawno-organizacyjną dla funkcjonowania sektora państwowego w gospodarce Polski Ludowej w pierwszym okresie powojennym. Każde przedsiębiorstwo państwowe miało Radę Nadzoru Społecznego. Rada Nadzoru Społecznego miała charakter niezależnego organu nadzorczego, kontrolnego oraz opiniodawczego, podlegającego w swej działalności nadzorowi Prezydium Krajowej Rady Narodowej.
Centralny Zarząd Budownictwa Przemysłowego Na podstawie dekretu z 1947 r. o utworzenie przedsiębiorstw państwowych powołano Centralny Zarząd Budownictwa Przemysłowego, w ramach którego z kolei powoływano poszczególne Przedsiębiorstwa Budownictwa PrzemysłowegoZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 30 maja 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu "Centralnego Zarządu Budownictwa Przemysłowego". M. P. 1948 nr 56 poz. 333Zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania w sprawie zmiany zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 30 maja 1948 r. o utworzeniu Centralnego Zarządu Budownictwa Przemysłowego. M. P. 1948 nr 67 poz. 504. Przedmiotem działalności Centralnego Zarządu było koordynowanie, nadzorowanie, kontrolowanie oraz ogólne kierownictwo działalności przedsiębiorstw budownictwa przemysłowego oraz przeprowadzanie badań, mających na celu unowocześnienie metod budownictwa przemysłowego.Ponadto w zakres działalności Centralnego Zarządu wchodziło zlecanie i dokonywanie planowego rozdziału prac, związanych z realizacją budownictwa przemysłowego, objętych państwowymi planami inwestycyjnymi. Kolejnym zadaniem było przeprowadzanie badań mających na celu unowocześnianie metod budownictwa przemysłowego oraz zmniejszanie kosztów budowy.
Przy Centralnym Zarządzie powołana była Rada Nadzoru Społecznego, której zakres działania, sposób powoływania i odwoływania jej członków, organizację i sposób wykonywania powierzonych czynności określało rozporządzenie Rady Ministrów. Organem zarządzającym Centralnym Zarządem była Dyrekcja składająca się z Dyrektora Naczelnego oraz trzech Dyrektorów.
Przedsiębiorstwo Budownictwa Przenysłowego Zadaniem przedsiębiorstwa budownictwa przemysłowego jako jednostki państwowej było prowadzenie działalności w ramach narodowych planów gospodarczych, według zasad gospodarki handlowejZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 25 października 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania w sprawie zmiany zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 30 maja 1948 r. o utworzeniu Centralnego Zarządu Budownictwa Przemysłowego. M. P.1948 nr 81 nr 756. Podstawowym celem przedsiębiorstwa było prowadzenie kompleksowych prac związanych z budową, rozbudową i modernizacją zakładów przemysłowych, które stanowiły podstawę uprzemysłowienia kraju. Ponadto celem przedsiębiorstwa była realizacja inwestycji przemysłowych zgodnie z planami centralnymi, zwłaszcza w sektorach kluczowych dla gospodarki socjalistycznej, głównie w górnictwie, hutnictwie, energetyce, przemyśle chemicznym i maszynowym. Przedsiębiorstwo miało za zadanie unowocześnienie technik budowlanych i wdrażanie nowych metod organizacji pracy w budownictwie a także zwiększenie wydajności i skrócenie czasu realizacji inwestycji przez specjalizację w budownictwie przemysłowym.
W 1948 r. na podstawie zarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu powołano następujące przedsiębiorstwa budownictwa przemysłowego:
Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 1 w WarszawieZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 1". M. P. 1948 nr 67 poz. 509, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 2 w ŁodziZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 2". M. P. 1948 nr 67 poz. 510, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 3 w StarachowicachZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 3". M. P. 1948 nr 67 poz. 511, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 4 w GliwicachZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 4". M. P. 1948 nr 67 poz. 512, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 5 we WrocławiuZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 5". M. P. 1948 nr 67 poz. 513, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 6 w SzczecinieZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 6". M. P. 1948 nr 67 poz. 514, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 7 w GdańskuZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 7". M. P. 1948 nr 67 poz. 515, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 8 w BiałymstokuZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 29 lipca 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 8". M. P. 1948 nr 67 poz. 516. Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 9 w WarszawieZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 25 października 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą: "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 9". M.P. 1948 nr 81 poz. 758, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 10 w KatowicachZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 25 października 1948 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Skarbu i Prezesem Centralnego Urzędu Planowania o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą: "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 10". M.P. 1948 nr 81 poz. 759. Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 11 w PoznaniuZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 21 kwietnia 1949 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą: "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 11". M. P. 1949 nr 42 poz. 579, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 12 w RadomiuZarządzenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 21 kwietnia 1949 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą: "Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 12". M. P. 1949 nr 42 poz. 580, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 13 w Warszawie, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 14 w Warszawie, Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego nr 15 w Tarnowie,
Dekret o utworzenie przedsiębiorstw państwowych z 1950 r.