Metoda interlingwy - zawiera zasady wyboru słownictwa dla Języka Międzynarodowego, jego standaryzacji, a także zasady wyboru afiksów oraz zasady słowotwórstwa. Została opracowana przez International Auxiliary Language Association i posłużyła do stworzenia słownika interlingwy. Współcześnie została wykorzystywana do stworzenia innego języka międzynarodowego, interslavic.

Historia

Metodologia interlingwy została opisana w wydanym w 1951 roku Interlingua-English Dictionary pod redakcją Godego. Trudno jednoznacznie przypisać autorstwo metody interlingwy. Najprawdopodobniej została wypracowana na przestrzeni lat przez wielu uczonych, pracowników i współpracowników IALA. We wstępie do Słownika interlingwy Gode pisze, że położenie fundamentów pod metodę interlingwy zawdzięcza się E. Clarkowi Stillmanowi oraz dr Andre Martinetowi. Wiele innych osób wymienionych przez Godego miało swój udział w powstaniu Słownika. W końcowym okresie prac nad słownikiem interlingwy to Gode kierował pracami IALA i to on zredagował Słownik.

Słownictwo Wstęp Gode oraz jego poprzednicy i współpracownicy wypracowali ścisłą metodę wyboru słów dla Języka Międzynarodowego, ich formy i znaczenia. Językami źródłowymi lub tzw. kontrolnymi interlingwy były angielski, francuski, hiszpański, portugalski oraz włoski. Słowa z języków źródłowych spełniały wymogi międzynarodowości jeżeli występowały w 3 językach kontrolnych, przy czym hiszpański i portugalski były liczone jako co najwyżej 1 wraz z korespondującym znaczeniem. Rosyjski i/lub niemiecki mogły zastąpić 1 z 3 języków. Spełnianie wymogów międzynarodowości nie przesądzało jeszcze o formie słowa.Ta była określana w oparciu o tzw. prototypy.

Wymogi międzynarodowości Potencjalne słowo jest uznawane za międzynarodowe jeżeli występuje w co najmniej 3 z języków źródłowych wraz z takim samym lub bardzo podobnym znaczeniem, przy czym hiszpański i portugalski są liczone jako co najwyżej 1 język. Traktowanie hiszpańskiego i portugalskiego efektywnie jako jeden język nie wynika z uprzedzenia wobec tych języków, tylko z tego że są one w piśmie bardzo do siebie podobne, a więc w przeciwnym razie uzyskany słownik bardzo mocno by faworyzował języki iberyjskie. Niemiecki i/lub rosyjski mogły zastąpić jeden język anglo-romański. Innymi słowy słowo jest uznawane za międzynarodowe jeżeli występuje w co najmniej 3 językach kontrolnych (hiszpański i portugalski liczone jako co najwyżej 1) lub w 2 językach kontrolnych oraz w niemieckim i/lub rosyjskim.

Przykładem międzynarodowych słów z podobnym, ale nie identycznym znaczeniem są ang. liberty oraz fr. liberté. Nie mają identycznego znaczenia, co wynika ze specyficznej amerykańskiej tradycji, ale mają podobne znaczenie i na potrzeby interlingwy mogą zostać uznane za korespondujące ze sobą słowa.

Przy wyszukiwaniu korespondujących słów nie ograniczono się wyłącznie do współczesnego słownictwa, ale także przeszukiwano wyrazy historyczne. Przykładowo współczesny fr. czasownik tuer (= zabić) nie wykazuje żadnego związku z wł. uccidere, ale dawniej w języku francuskim istniał czasownik occire. Podobnie, we współczesnym hiszpańskim zabić to matar, ale starszy czasownik przetrwał częściowo w postaci imiesłowu occiso.

Słowa nie muszą istnieć faktycznie w językach kontrolnych, wystarczy, że istnieją w nich potencjalnie. Przykładowo uczący się ang. znając słowa takie jak visible, visibility, versatile, versatility może być zaskoczony, że angielskiemu proximity nie odpowiada słowo *proxime lub *proximous. Słowo *proxime istnieje w języku ang. potencjalnie, ponieważ w ang. istnieje słowo proximity. Taka potencjalna obecność jest uznawana za satysfakcjonującą tak długo, jak długo hipotetyczny wyraz ma swój realnie występujący odpowiednik w co najmniej jednym z pozostałych języków źródłowych (w tym przypadku np. prossimo w j. wł.).

To samo rozumowanie stosuje się, gdy to wyraz "podstawowy" jest w pełni międzynarodowy, a wyraz pochodny istnieje tylko "potencjalnie".

Forma Jako międzynarodowe słowa są włączane do interlingwy tzw. prototypy. Prototyp to najbliższy historyczny lub teoretyczny wspólny przodek wyrazów z języków kontrolnych, przy czym musi spełnić kilka warunków. Przede wszystkim prototypy muszą być wolne od charakterystyk typowych tylko dla języka źródłowego. Przykładowo prototyp ang. statistics i fr. statistique musi być pozbawiony cech typowych wyłącznie dla języka ang. i fr. i musi mieć formę dla której ang. statistics i fr. statistique będą tylko odstępstwami od prototypu niosącymi cechy wynikające z historycznego rozwoju tych języków.

Prototypy w większości przypadków są równe formom łaciny ludowej, ale nie są z nimi tożsame. Przykładowo prototypem fr. terre, hisz. tierra i wł. oraz por. terra jest terra. Końcówka -e jest tylko charakterystyką j. fr., podczas gdy dyftong ie jest charakterystyką j. hisz. Prototyp terra wygląda jak wyraz łaciński, portugalski i włoski, ale taki nie jest. Gdyby dyftong ie był cechą także włoskiego i francuskiego, wtedy prototypem byłoby *tierra, a nie terra.

Prototypy muszą ponadto być zgodne z wyrazami pochodnymi. Przykładowo, gdyby przy określaniu prototypów nie uwzględniano wyrazów pochodnych, to prototypem hiszpańskiego tiempo, włoskiego i portugalskiego tempo, francuskiego temps byłoby *tempus lub (po wyłączeniu francuskiego) *tempo. Ponieważ jednak przymiotnikiem od tych wyrazów występującym w językach kontrolnych jest temporal (lub jego warianty) to szukanym prototypem jest tempore. Prototyp tempore po dodaniu sufiksu -al daje temporal.

Innym przykładem jest włoskie cuore, hiszpańskie corazón, portugalskie coração, cor, francuskie cœur. Ich prototypem nie jest *core, które by odpowiadało cor, coris łaciny ludowej (zamiast łacińskiego cor, cordis), ale corde, ponieważ przymiotnikiem występującym w językach źródłowych jest cordial. Stąd corde -> cordial.

Znaczenie Samo istnieje wyrazów spokrewnionych w językach źródłowych jeszcze nie jest wystarczającym powodem do tego, żeby je włączyć do słownika interlingwy. Przykładem są wł. piangere, hisz. plañir, fr. plaindre oraz (archaiczne i dialektalne) ang. to plain. Wszystkie pochodzą od łacińskiego plangere, jednak ich znaczenie ewoluowało i wszystkie te wyrazy dziś znaczą co innego. Z tego powodu prototyp planger nie jest włączony do słownika interlingwy. Ściślej: widnieje w słowniku interlingwy, ale nie ma przypisanego żadnego znaczenia. Natomiast czasownik zwrotny planger se (= narzekać) już należy do interlingwy, ponieważ znaczy to samo we wszystkich językach romańskich.

Znaczenie, jakie jest przypisywane włączonemu do interlingwy prototypowi jest wspólnym elementarnym znaczeniem z języków kontrolnych.

Afiksy Wstęp Dokładnie ta sama metodologia, która została zastosowana do słownictwa, została zastosowana w przypadku prefiksów i sufiksów. Jako prefiksy i sufiksy zostały włączone do interlingwy prototypy prefiksów i sufiksów z języków źródłowych.

Afiksy, podobnie do słownictwa, muszą być wolne od cech typowych tylko dla jednego języka. Przykładem jest sufiks -ale pochodzący od łacińskiego sufiksu -alis. Pełna forma tego sufiksu zachowała się wyłącznie w j. włoskim. We wszystkich pozostałych językach źródłowych występuje wersja skrócona -al. Stąd prototypem włączonym do interlingwy jest -al.

Bardziej skomplikowanym przykładem są sufiksy pochodzące od równoległego łacińskiego sufiksu -ilis. Ten sufiks również występuje w języku włoskim zawsze z końcowym -e, ale w pozostałych językach źródłowych jest rozbity na dwa sufiksy:

ang. civil vs agile, hisz. civil, ágil, wł. civile, agile, fr. civil, agile.

To prowadzi do włączenia do interlingwy dwóch prototypów: sufiksów -il oraz -ile. Końcowe -e lub jego brak służy efektywnie do rozróżnienia akcentu na ostatnią sylabę (sufiks -il) od akcentu na trzecią od końca sylabę (sufiks -ile).

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku końcowego -e po r oraz n:

automobile vs infantil,  ordine vs asinin, arbore vs professor.

Sufiksy bezokoliczników Łacińskie sufiksy bezokoliczników -are, -ere, -ire zachowały się w pełni wyłącznie we włoskim. W pozostałych językach źródłowych występują w wersji skróconej: francuskie -er, -re, -ir, hiszpańskie i portugalskie -ar, -er, -ir. Stąd prototypami sufiksów bezokoliczników są -ar, -er, -ir.

Ponieważ prototyp -er jest w językach źródłowych de facto rozbity na dwa warianty: -er oraz -ere/-re, to istniała teoretyczna możliwość włączenia do interlingwy dwóch sufiksów: -er oraz -ere, które podobnie do sufiksów -il, -ile itp. rozróżniałyby akcent oraz etymologię wyrazów, ale Słownik interlingwy nie robi takiego rozróżnienia.

Sufiksy przymiotników W przypadku niektórych przymiotników sprawa jest prosta: ang. i fr. grand, hiszp., port. i wł. grande daje prototyp grande. Jednakże np. ang. i fr. saint, hiszp., port. i wł. santo dałoby prototyp *sancto, podczas gdy ang. saint, fr. sainte, hisz., port. i wł. santa dałoby prototyp *sancta. Prototypy sancto i sancta są akceptowalne w interlingwie jako rzeczowniki, jednak jako przymiotniki zostały połączone na potrzeby gramatyki interlingwy, która nie rozróżnia rodzaju gramatycznego we wspólny przymiotnik sancte.

Słowotwórstwo Do oryginalnego Słownika interlingwy zostały włączone wyłącznie wyrazy pochodne, które istnieją realnie w co najmniej jednym języku źródłowym, ale Słownik interlingwy dopuszcza swobodne słowotwórstwo w oparciu o istniejące słownictwo przy logicznym zastosowaniu prefiksów i sufiksów tak długo jak uzyskane słownictwo ma logiczny sens i jest użyteczne np.

jada (= jadeit) -> jadificar = uczynić podobnym do jadeitu, pluralista -> pluralistic. Można by pójść o krok dalej i utworzyć takie konstrukcje jak

jadificar -> jadification, jadification -> jadificational, pluralistic -> pluralisticitate,

ale ich użyteczność byłaby wątpliwa.

Zapożyczenia Zapożyczenia z wcześniejszych języków pomocniczych Słownik interlingwy (IED) stwierdza, że część słownictwa z wcześniejszych języków pomocniczych nie wydaje się być sprzeczna z metodologią interlingwy i została włączone do Słownika jako zapożyczenia. Dotyczy to głównie partykuł. Takie wyrazy są w Słowniku interlingwy oznaczone nawiasami kwadratowymi. Przykłady:

yo, esque, anque, ci, pois, depois.

W późniejszym okresie do interlingwy weszło trochę zapożyczeń z occidentalu. Nie są wymienione w IED, ale są w użyciu i są wymienione w innych słownikach. Przykłady to besonio (= potrzeba), besoniar (= potrzebować), micre (= mały).

Zapożyczenia z języków naturalnych Do Słownika interlingwy zostało włączonych wiele zapożyczeń z języków naturalnych. W Słowniku obok zapożyczenia widnieje oznaczenie języka z jakiego się wywodzą. Szczególnie produktywny tutaj był j. francuski. Przykłady zapożyczeń:

z francuskiego: defaite, portrait, amateur, chef, adieu, adresse, affaire, brochure, jargon, z włoskiego: dilletante, razzia, schizzo, torso, z angielskiego: club, film, magazine, z hiszpańskiego: cañon, embargo, guerrilla, z rosyjskiego: soviet, intelligentsia, z holenderskiego: referendum, addendum, z czeskiego: robot, z języka łacińskiego: ad rem, ad hoc, a posteriori, a priori, ave!, cum grano salis. Ich wymowa jest taka jak w językach, z których pochodzą. Znaki diakrytyczne w zapożyczeniach są pominięte, jeżeli nie są potrzebne do rozróżnienia wymowy (np. defaite zamiast fr. défaite).

Bywa, że od zapożyczeń pochodzą wyrazy pochodne, np.:

defaite -> defaitismo, defaitista, portrait -> portraitar, portraitista, adresse -> adressar, schizzo -> schizzar.

Współczesność Współcześnie metodologia interlingwy została wykorzystana do stworzenia innego języka pomocniczego, interslavic.

Bibliografia

Przypisy

Kategoria:Interlingua