Henryk Kowalewicz (ur. 20 czerwca 1925 w Poznaniu – zm. 16 lutego 1981 tamże) – polski filolog klasyczny, mediewista, historyk literatury wieków średnich, wydawca dawnych tekstów, paleograf, badacz książki, bibliotekarz. Całe życie związany z Uniwersytetem Poznańskim, przede wszystkim z Biblioteką Uniwersytecką w Poznaniu.
Życiorys Henryk Kowalewicz urodził się w Poznaniu i z tym miastem, z wyjątkiem okresu okupacji hitlerowskiej, był związany przez całe życie. Jego ojciec, Augustyn, był urzędnikiem. Matka, Helena z d. Pawlak, zajmowała się domemMonika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 338..
Uczęszczał do szkoły powszechnej w latach 1932-1938. Przed II wojną światową ukończył jedną klasę w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza. W roku 1940 wysiedlony do Radomia wraz z całą rodziną. Po zakończeniu wojny, w roku 1945, powrócił do Poznania, gdzie uczył się w Gimnazjum i Liceum im. Ignacego Paderewskiego. Maturę zdał w roku 1947 i w tym samym roku rozpoczął studia z filologii klasycznej i angielskiej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego (obecnie Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu).
Z powodu trudnej sytuacji finansowej na drugim roku studiów (1948) zatrudnił się w Bibliotece Raczyńskich, ale wiosną poprosił o przyjęcie go do pracy w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu. Ówczesny dyrektor tej książnicy, Stefan Vrtel-Wierczyński, zgodził się na to i Kowalewicz podjął pracę w nowym miejscu od 1 października 1948 roku jako kontraktowy sekretarz bibliotecznyWiesław Wydra, Życie i dzieło profesora Henryka Kowalewicza, [w:] Henryk Kowalewicz, Średniowieczne wiersze polsko-łacińskie oraz Koronka Brata Seweryna, „Klasycy Nauki Poznańskiej” t. 47, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2010, s. 9-10.. Z tym miejscem związał całe swoje życie zawodowe, jedynie w okresie 1 lutego 1950 – 1 września 1951 był zatrudniony jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Klasycznej Uniwersytetu Poznańskiego, co było związane z zakończeniem przez niego studiów, bowiem 21 grudnia 1951 roku zdał egzamin magisterski i uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie filologii klasycznej na podstawie pracy Wzmianki Herodota o Babilonie i Labiryncie w świetle wykopalisk archeologicznychMonika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 338..
Po ponownym przejściu do Biblioteki Uniwersyteckiej podjął pracę na stanowisku asystenta bibliotecznego i następnie przeszedł tam przez wszystkie ówczesne szczeble kariery zawodowej, aż do stanowiska profesora nadzwyczajnego. W roku 1959 utworzono tej książnicy Oddział Starych Druków, którym Kowalewicz kierował aż do śmierci w 1981 roku.
Oprócz działalności naukowej w zakresie mediewistyki i edytorstwa naukowego (zob. niżej) zajmował się także bibliotekoznawstwem i od 1967 roku prowadził zajęcia na Międzywydziałowym Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej (później zmienionego w Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UAM).
Od 1973 roku był wicedyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej oraz kierownikiem Zakładu Historii Książki w IBiIN UAM, które to stanowiska piastował do końca życiaMonika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 339.. Nieco kolidująca z tym stanem rzeczy informacja znajduje się we wspomnieniu Kowalewicza autorstwa Wiesława Wydry, który napisał: „W 1959 roku w Bibliotece utworzono Oddział Starych Druków i kierownictwo jego powierzono Henrykowi Kowalewiczowi. Funkcję tę sprawował do śmierci i trwał przy niej wiernie, mimo pojawiających się nieraz o wiele zaszczytniejszych, jakby się mogło niektórym wydawać, propozycji zmiany stanowiska bądź miejsca pracy”Wiesław Wydra, Henryk Kowalewicz (1925-1981), [w:] Mediewiści. 4 (2016), s. 144.. Wydaje się, że rację ma Sak, która odnosi się do zapisów w dokumentach przechowywanych w Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Kowalewicz od 1973 roku pełnił jednocześnie trzy kierownicze funkcje: Zakładu Historii Książki, wicedyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej oraz Oddziału Starych Druków.
Od 1948 roku był żonaty z Moniką Kowalewiczową (z domu Banner), filolożką klasyczną i bibliotekarką (związaną m.in. z Biblioteką Instytutu Zachodniego w Poznaniu). Mieli troje dzieci: Grzegorza (chemik), Marię (filolożka polska, bibliotekarka i nauczycielka) oraz Michała (germanista, historyk idei, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zmarły w 2016 roku). Wnuczka Kowalewicza, Monika Sak, jest archiwistkąMonika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 342..
W życiu prywatnym hobbystycznie oddawał się rzeźbiarstwu oraz rysowaniu (szczególnie rysunków satyrycznych). Sam nauczył się także grać na pianinie, skrzypcach, gitarze i akordeonieMonika Sak, Henryk Kowalewicz (1925-1981). W 40. Rocznicę śmierci, „Przegląd Archiwalno-Historyczny” 8 (2021), s. 342.. Z zapałem grywał w szachy, również w czasie pracyArtur Jazdon, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu. Zasoby. Działania. Ludzie. Poznań: Biblioteka Uniwersytecka, 2019, s. 236..
Zmarł z powodu chorób układu krążenia16 lutego 1981 roku (doznał czterech zawałów serca, z których ostatni okazał się śmiertelny)Wiesław Wydra, Życie i dzieło profesora Henryka Kowalewicza, [w:] Henryk Kowalewicz, Średniowieczne wiersze polsko-łacińskie oraz Koronka Brata Seweryna, „Klasycy Nauki Poznańskiej” t. 47, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2010, s. 20..
Działalność naukowa W Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu Kowalewicz związany był ze zbiorami specjalnymi, a szczególnie z Oddziałem Starych Druków. W okresie powojennym do bibliotek w całej Polsce napływały tzw. księgozbiory zabezpieczone – zarówno z bibliotek tzw. podworskich (należących przed wojną do arystokracji i ziemiaństwa), jak i bibliotek poniemieckich z tzw. Ziem Odzyskanych. Ponieważ w tym czasie Kowalewicz porządkował i katalogował te zbiory, przez jego ręce przeszło tysiące starych druków (ale również rękopisów, w tym średniowiecznych).
W działalności naukowej poświęcił się przede wszystkim mediewistyce, a szczególnie odkrywaniu, badaniu oraz wydawaniu nieznanych tekstów zarówno staropolskich, jak i łacińskich. Swoją pierwszą transliterację sporządził pod okiem Stefana Vrtela-Wierczyńskiego. Był to tekst Rozmyślania przemyskiego, a maszynopis Kowalewicza został wykorzystany podczas prac nad wydaną drukiem w latach 1998-2000 edycją Felixa Kellera i Wacława TwardzikaWiesław Wydra, Henryk Kowalewicz (1925-1981), [w:] Mediewiści. 4 (2016), s. 144.. Swój pierwszy artykuł opublikował w roku 1957Zebrane i opublikowane bibliografie Kowalewicza rozpoczynają się od roku 1957, gdy Kowalewicz opublikował wspólnie z Posadzym Inwentarz dóbr starostwa brzeskiego na Kujawach z roku 1494. Aczkolwiek we wspomnieniowym tekście Wiesława Wydry pojawia się informacja, że swój pierwszy artykuł Kowalewicz opublikował już w 1956 roku, zob. Wiesław Wydra, Henryk Kowalewicz (1925-1981), [w:] Mediewiści. 4 (2016), s. 144. . Skupiony był przede wszystkim na odnajdywaniu nieznanych tekstów średniowiecznych związanych z kulturą polską i w tym celu przetrząsał rękopisy, inkunabuły i wczesne druki przechowywane w bibliotekach zarówno polskich (publicznych, naukowych i klasztornych), jak i zagranicznych, przede wszystkim w Niemieckiej Republice Demokratycznej oraz Czechosłowacji.
Kowalewicz był poliglotą (znał grekę, łacinę, języki: włoski, francuski, niemiecki, angielski i rosyjski) oraz znakomitym paleografem, co miało ogromne znaczenie w jego owocnej pracy z rękopisami i starymi drukami.
W pierwszym okresie swojej naukowej działalności poszukiwał przede wszystkim nieznanych sekwencji, hymnów i oficjów. Na podstawie wyników tychże badań w roku 1964 uzyskał tytuł doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie Warszawskim. Podstawę nadania tytułu stanowiła praca Polska twórczość sekwencyjna wieków średnich, napisana pod kierunkiem Kazimierza Kumanieckiego.
Niedługo potem kolejna rozprawa Zasób, zasięg terytorialny i chronologia polsko-łacińskiej liryki średniowiecznej oraz bogaty dorobek naukowy stanowiły podstawę nadania Kowalewiczowi tytułu doktora habilitowanego w zakresie historii literatury średniowiecznej i renesansowej, co miało miejsce na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Profesorem nadzwyczajnym nauk humanistycznych był od roku 1976.
Oprócz mediewistyki, ze szczególnym uwzględnieniem literatury średniowiecznej, a zwłaszcza polsko-łacińskiej i polskiej, zajmowały go szczególnie: historia książki i bibliotek, stare druki a zwłaszcza inkunabuły, historia pisma, paleografia i komputystyka.
Kowalewicz był autorem ponad 80 prac naukowych, w tym kilkunastu książek, głównie z zakresu średniowiecznej literatury polsko-łacińskiej i średniowiecznej liryki religijnej. Publikował w takich czasopismach jak Analecta Cracoviensia, Biblioteka, Eos, Muzyka, Pamiętnik Literacki, Ruch Biblijny i Liturgiczny czy Slavia Occidentalis. Współpracował z filologiem klasycznym i mediewistą, Marianem Plezią, z Władysławem Kuraszkiewiczem, a także z Mirosławem Korolką czy Mirosławem Perzem. Z tym ostatnim opracował teksty do edycji zabytków muzyki polifonicznej polskiego średniowiecza. Wspólnie z Antonim Gąsiorowskim pracował nad szóstym tomem Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski.
Oprócz wyżej wspomnianych, do ważniejszych jego dzieł zaliczyć należy Najstarsze historie o częstochowskim obrazie Panny Maryi: XV i XVI wiek, Kolędy polskie: średniowiecze i wiek XVI (tom 1: Teksty) oraz Polskie pieśni pasyjne: średniowiecze i wiek XVI (tom 1: Teksty i komentarze). Kowalewicz współtworzył też Słownik starożytności słowiańskich, do którego napisał 10 haseł. Ważne jest jego studium poświęcone Historii Trzech Króli.
Dla polskiej mediewistyki odkrył takich autorów jak Paweł z Pyskowic, Mikołaj ze Świdnicy, Grzegorz Korytko z Łomży i Jan Łodzia z Kępy. Wydał trzy nieznane utwory bł. Władysława z Gielniowa, przy okazji odkrywając, że ten jeden z najwybitniejszych polskich twórców epoki średniowiecza podpisywał się w niektórych wierszach akrostychem ukrywającym jego imię (IESUS MARIA LADISLAUS), co potem pozwoliło Wiesławowi Wydrze dokonać kolejnych odkryć związanych z tym bernardyńskim twórcąWiesław Wydra, Władysław z Gielniowa: z dziejów średniowiecznej poezji polskiej. Poznań: Bestseller, 1992.. Napisał bardzo ważne teksty z zakresu polskiej poezji waganckiej oraz poświęcone egzemplom średniowiecznymWiesław Wydra, Życie i dzieło profesora Henryka Kowalewicza, [w:] Henryk Kowalewicz, Średniowieczne wiersze polsko-łacińskie oraz Koronka Brata Seweryna, „Klasycy Nauki Poznańskiej” t. 47, Poznań, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 2010, s.13-15..
Z ważniejszych opublikowanych przez Kowalewicza średniowiecznych utworów warto wymienić zabytki poezji żakowskiej: Breve regnum erigitur i Ad festa regis incliti, Latinale de statu scolarium, O domine digne, venerabilis atque benigne, Responsorium pauperum Cristi sociorum et victorum militum scholasticorum strenuissimorum pasanych kokoszymi jelity Anno 1510 Salutis (Responsorium ubogich towarzyszy Chrystusa i wielce dzielnych zwycięzców wojska scholastycznego, pasowanych [na rycerzy] kokoszymi jelitami Roku Pańskiego 1510), Epistola preoptima in illos. Warto odnotować również słynny, odkryty przez Aleksandra Brücknera, a opublikowany przez Kowalewicza prześmiewczy utwór Satira comica oraz uzupełnione wydanie z opracowaniem Pieśni o wójcie Albercie.