Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz (czasem spotykana jest pisownia Leibnitz; ur. w Lipsku, zm. 14 listopada 1716 w Hanowerze) – niemiecki polihistor: prawnik, dyplomata, historyk i bibliotekarz, zajmujący się też filozofią, matematyką, fizyką teoretyczną i inżynierią mechaniczną; doktor prawa i filozofii, przez większość kariery zatrudniony na dworze Księstwa Hanoweru.

Leibniz jest znany głównie jako filozof i matematyk – klasyk racjonalizmu oraz jeden z pionierów analizy matematycznej, tworzący niezależnie od Isaaca Newtona. Założył również Elektorskie Brandenburskie Towarzystwo Naukowe, istniejące z przerwami pod różnymi nazwami do XXI wieku. Leibniz był jego pierwszym prezesem.

Bywa zaliczany do przedstawicieli epoki oświecenia.

Życiorys Pochodzenie i dzieciństwo Urodził się 1 lipca 1646 r. w Lipsku (data urodzenia podana przez ojca zgodnie z kalendarzem juliańskim). Był synem profesora Uniwersytetu Lipskiego Friedricha Leibniza i Catharine Schmuck. Ochrzczony został 3 lipca tego samego roku w kościele im. Mikołaja w Lipsku. Jego ojcem chrzestnym został luterański teolog . Ojciec Leibniza zmarł, gdy ten miał 6 lat i od tamtej pory był wychowywany jedynie przez matkę.

Friedrich Leibniz był profesorem filozofii na Uniwersytecie w Lipsku i zgromadził znaczną kolekcję książek. Dzięki temu jego syn od najmłodszych lat mógł zgłębiać wysublimowaną wiedzę. Nauczył się też biegle języka łacińskiego już w wieku 12 lat, ponieważ większość publikacji była napisana w tym języku.

Wykształcenie Naukę na uniwersytecie rozpoczął w wieku 14 lat„Słownik myśli filozoficznej”Potrzebne dane bibliograficzne.. W grudniu 1662 ukończył studia z filozofii broniąc rozprawy pt. Disputatio Metaphysica de Principio Individui. Tytuł magistra filozofii otrzymał dwa lata później, 7 lutego, na podstawie rozprawy pt. Specimen Quaestionum Philosophicarum ex Jure collectarum. Następnie zdecydował się na studia prawnicze i 28 września 1665 roku otrzymał tytuł licencjata. Na początku 1666 r. napisał swoją pierwszą książkę pt. De Arte Combinatoria, której pierwsza część stanowiła jego pracę habilitacyjną z filozofii, obronioną w marcu 1666 roku. Planował wówczas konntynuację studiów prawniczych i uzyskanie stopnia doktora, jednak Uniwersytet w Lipsku odrzucił jego wniosek i odmówił przyznania mu doktoratu z prawa, najprawdopodobniej ze względu na jego młody wiek.

Wyjechał wówczas do Altdorfu, gdzie na nadano mu w listopadzie 1666 r. doktorat z prawa. Odrzucił jednak propozycję stanowiska akademickiego, gdyż zmieniły się jego zainteresowania.

Kariera badawcza

Jego pierwszym etatowym stanowiskiem był sekretarz towarzystwa alchemicznego w Norymberdze. Następnie zatrudnił go jako swojego asystenta. W 1669 roku Leibniz został mianowany asesorem Sądu Apelacyjnego. Pełnił tę funkcję do roku 1674.

Po powrocie do rodzinnego Lipska, przez jakiś czas pracował na uniwersytecie, ale praca ta nie satysfakcjonowała go. Został wysłany na dwór Ludwika XIV (którego usiłował skłonić do wyprawy do Egiptu oraz do Londynu). Swój pobyt w Paryżu (1672-1676) wykorzystał także dla spraw naukowych, nawiązując kontakty z francuskimi uczonymi. Spotkał wtedy Christiaana Huygensa, dzięki któremu, uświadomił sobie, że jego wiedza z matematyki i fizyki mogłaby być na wyższym poziomie. Na ten czas przypada wynalezienie przez niego rachunku różniczkowego i całkowego, ogłoszonych w rozprawach: „Acta eroditorum” (1684) i „De geometria recondita et analysi indivisibilium atque infinitorum” (1686).

Gdy książę Hanoweru, Jerzy Ludwik, rozpisał konkurs na swojego osobistego asystenta, Leibniz zdecydował się wziąć w nim udział. Po jego wygraniu stał się wieloletnim asystentem księcia, którą to funkcję sprawował aż do śmierci. Od roku 1677 sprawował obowiązki bibliotekarza, doradcy prawnego i historiografa przy dworze hanowerskim. W tym okresie napisał: „Codex iuris gentium diplomaticus” (1693–1700), „Accesiones historicae” (1698–1700), „Scriptores rerum Brunsvicensium illustrationi inservientes” (1707–1711). Pełnił też rolę nauczyciela dzieci księcia oraz jeździł po całej Europie z tajnymi misjami dyplomatycznymi. Dzięki licznym podróżom i wizytom na dworach całej Europy miał okazję poznać większość ważniejszych filozofów i naukowców swoich czasów.

Wolny czas poświęcał na samokształcenie i doskonalenie swojej wiedzy z zakresu matematyki, logiki, filozofii, rachunku różniczkowego, historii, teologii i dyplomacji.

Przyjaźnił się z Baruchem Spinozą. Jego wielkimi adwersarzami byli między innymi: Wolter (Kandyd jest satyrą, która wyśmiewa ideę najlepszego z możliwych światów), Newton, z którym prowadził publiczny spór o to, kto jest twórcą rachunku różniczkowego.

Stosunki z misjami jezuickimi wykorzystał w studiach etymologicznych („Collectanea etymologica”, 1717). Pracował również nad pojednaniem Kościoła katolickiego i protestanckiego („Systema theologicum”, napis. 1686, wyd. 1820). Wpływu swego na królową Zofię Karolinę użył przy zakładaniu Pruskiej Akademii Nauk (1700), której był pierwszym prezesem. Według jego planów Piotr Wielki założył w 1724 roku podobną Akademię w Sankt Petersburgu. Następnie Leibniz przebywał w Wiedniu, gdzie dla księcia Eugeniusza napisał „Principes de la Nature et de la Grâce fondés en Raison – Monadologie”. Następnie powrócił do Hanoweru.

Swojej filozofii nie ujął w jednym systematycznym dziele. Z jego dzieł filozoficznych najważniejsze są: „Essai de théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal” (1710), „Monadologie” (1721) i „Nouveaux essais sur l’entendement humain” (1704).

Śmierć mały|Grób Leibniza w Hanowerze

Zmarł w Hanowerze w 1716 roku, przeżywszy 70 lat. Na jego pogrzeb nie przybył żaden dworzanin ani przedstawiciel towarzystw naukowych, mimo że Leibniz był członkiem Royal Society i Berlińskiej Akademii Nauk. Obecna była tylko jego rodzina i osobisty sekretarz.

Grób Leibniza był nieoznakowany przez ponad 50 lat. Swój życiowy dorobek zostawił swojemu jedynemu spadkobiercy – pasierbowi swojej siostry, ponieważ nigdy się nie ożenił, a także nie miał swoich dzieci.

Filozofia

thumb|Karta rękopisu Monadologii W dziedzinie filozofii Leibniz zajmował się zarówno: klasycznymi dyscyplinami ogólnymi – logiką, teorią poznania i ontologią z metafizyką, tematami bardziej szczegółowymi: filozofią matematyki, filozofią umysłu oraz filozofią religii, a jego rozważania bywają też zaliczane do filozofii przyrody i nauki, zwłaszcza filozofii fizyki.

Jest jednym z czołowych przedstawicieli XVII-wiecznego racjonalizmu, kontynuującym prace Kartezjusza i Spinozy, jak również wcześniejszą tradycję scholastyczną – przez systematyczne stosowanie pierwszych zasad. Jego system filozoficzny – zwany czasem monadologią – był jednym z filarów późniejszej filozofii Kanta, zalążkiem XIX-wiecznej logiki matematycznej i późniejszej logiki modalnej, a także wzorcem dla XX-wiecznej filozofii analitycznej i programu Hilberta. Jego filozofia umysłu bywa uznawana za panpsychiczną. W filozofii religii zajmował się między innymi teodyceą – próbą rozwiązania teologicznego problemu zła. Nie tylko bronił koncepcji Stwórcy przed tym kontrargumentem, ale również próbował ją udowodnić przez aprioryczne argumenty, jak ontologiczny i kosmologiczny, zadając słynne pytanie: Dlaczego istnieje raczej coś niż nic? Był również prekursorem ruchu ekumenicznego – jako luteranin popierał zbliżenie do katolicyzmu.

Filozofia Leibniza stoi w ścisłym związku z naukowymi badaniami jego czasów.

Jego myślenie filozoficzne składa się z wielu pojedynczych artykułów i tekstów, a nie jednego spójnego dzieła. Napisał jedynie dwa pełnowymiarowe traktaty filozoficzne, z czego tylko Teodycea z 1710 roku została opublikowana za jego życia.

W przeciwieństwie do Spinozy, u którego jednostka rozpływa się w jednej boskiej substancji, ogarniającej cały świat, Leibniz jest przeniknięty poczuciem odrębności i wartości jednostki. Świat jest dla niego zbiorowiskiem „monad”, to jest indywidualnych jednostek siły. Jest ich nieskończenie wiele i różnią się między sobą stopniem doskonałości, tak że nie ma dwóch monad jednakowych. Organizmy są zbiorami monad (np. nasze ciało), a dusza jest tylko monadą centralną.

Leibniz, pomimo wielkiego podziwu dla Spinozy, był przerażony niektórymi jego wnioskami, szczególnie gdy nie były zgodne z doktryną chrześcijańską.

Monady są niezależne od zewnętrznych wpływów (jak powiada Leibniz, nie mają drzwi ani okien) i na siebie nawzajem nie oddziałują, a zgodność pomiędzy poszczególnymi monadami jest wynikiem harmonii przedustawnej (harmonia praestabilita), wprowadzonej przez Boga. Tak jak dwa zegary idą zgodnie, choć na siebie nie oddziałują, bo tak wyregulował je zegarmistrz, tak też przedstawienia i wrażenia (bo na nich polega życie monady) odpowiadają przedstawieniom innych monad nie dlatego, że te na nie oddziałują, ale że Bóg tak urządził, że w chwili, gdy monada A ma przedstawienie a, to monada A1, zna odpowiednie przedstawienie a1.

Świat w ten sposób urządzony jest najlepszy z możliwych. Gdyby był możliwy świat lepszy, to Bóg wiedziałby o tym dzięki swej mądrości, a jego dobroć skłoniłaby go do urzeczywistnienia tego lepszego świata.

Leibniz odwoływał się także do siedmiu fundamentalnych zasad filozoficznych:

Tożsamość/sprzeczność – jeśli zdanie jest prawdziwe, to jego negacja jest fałszywa. Tożsamość nieodróżnialnych – dwie różne rzeczy nie mogą mieć wszystkich takich samych cech i właściwości. Wystarczający powód – „Musi istnieć wystarczający powód, aby cokolwiek zaistniało, aby zaistniało jakiekolwiek wydarzenie, aby uzyskać jakąkolwiek prawdę”. Wstępnie ustalona harmonia – upuszczone szkło pęka, ponieważ „wie”, że uderzyło o ziemię, a nie dlatego, że uderzenie o ziemię „zmusza” szkło do rozbicia. Prawo ciągłości – Natura non facit saltus. Optymizm – „Bóg z pewnością zawsze wybiera to, co najlepsze”. Pełnia – Leibniz wierzył, że najlepszy ze wszystkich możliwych światów urzeczywistni każdą prawdziwą możliwość, i argumentował w Theodicée, że ten najlepszy ze wszystkich możliwych światów będzie zawierał wszystkie możliwości, a nasze skończone doświadczenie wieczności nie daje żadnego powodu, by kwestionować doskonałość natury.

Teoria poznania – nowa teoria prawdy i przyczyna konieczna Leibniz zastanawiał się nad tym, jak poprawnie zdefiniować prawdę. Popularna, intuicyjna definicja głosi, że wypowiedź jest prawdziwa, gdy jej treść jest adekwatna do rzeczywistości. Adekwatność jest w istocie rodzajem relacji logicznej między wypowiedzią a rzeczywistością. Skoro jest to relacja logiczna, to, tak jak wszystkie inne relacje logiczne, powinna ona być niezmienna i zależna wyłącznie od zawartości wypowiedzi oraz „zawartości” rzeczywistości.

Jeśli przyjmie się to założenie, to relacja „adekwatności” staje się klarowna. Dana wypowiedź jest prawdziwa (adekwatna), jeśli w przedmiocie (obiekcie) tego zdania jest zawarte jego orzeczenie (jakaś cecha lub zdarzenie związane z obiektem). Leibniz nazwał tę zasadę regułą koniecznej przyczyny prawdy. Zdaniem Leibniza odrzucenie reguły koniecznej przyczyny prawdy prowadzi do nieuniknionych sprzeczności logicznych.

Teoria bytu – monady