Cyrkuł złoczowski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii.

Określenie cyrkuł złoczowski nie jest historycznie jednoznaczne, jako że odnosi się do dwóch różnych jednostek administracyjnych: wczesnej formy cyrkułu brzeżańskiego (1782–1783), późniejszej formy cyrkułu brodzkiego (1789–1850 oraz 1854–1865).

Możliwe to było przez zmianę przynależności cyrkularnej Złoczowa oraz dwie zmiany nazw cyrkułów.

Pierwsza odsłona (1782–1783)

mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780) mały|Cyrkuł złoczowski w pierwszej odsłonie (1782–1783) Cyrkuł złoczowski z siedzibą w Złoczowie utworzono w 1782 roku na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru w ramach reformy administracyjnej w Galicji.

Już 2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.

Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktów. Jednym z nich był cyrkuł złoczowski, który powstał w oparciu o dotychczasowy dystrykt Brzeżany (1775–1782), należący do cyrkułu lwowskiego (1773–1782)Gubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65..

Jednak już kolejny rok przyniósł znaczne zmiany. W patencie z 25 listopada 1783 zaznaczono, że praktyka urzędowania i wygodniejsze położenie skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnych, a co za tym idzie – granic cyrkułów. Powstał wtedy nowy cyrkuł tarnopolski z siedzibą w Tarnopolu, który utworzono z południowo-wschodnich części cyrkułu brodzkiego (z m.in. Tarnopolem, Ihrowicą, Zbarażem i Medyniem), z północnej części cyrkułu zaleszczyckiego (z m.in. Budzanowem, Suchostawem, Chorostkowem, Kopyczyńcami i Husiatynem), oraz ze wschodnich części cyrkułu złoczowskiego (z m.in. Trembowlą, Mikulińcami, Skałatem i Grzymałowem). Równocześnie siedzibę cyrkułu złoczowskiego przeniesiono ze Złoczowa do Brzeżan przez co powstał cyrkuł brzeżański, natomiast północne części tego cyrkułu z m.in. Złoczowem, Buskiem i Glinianami przeniesiono do cyrkułu brodzkiego. Wreszcie południowo-zachodni fragment cyrkułu złoczowskiego z Bukaczowcami włączono do nowego cyrkułu dolińskiego. Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu złoczowskiegoPilleriana Edicta, 1783.

Druga odsłona (1789–1865)

Jednostka o nazwie cyrkuł złoczowski powstała ponownie w 1789, lecz był to inny twór administracyjny niż w latach 1782–1783. W 1789 przeniesiono siedzibę cyrkułu brodzkiego z Brodów do Złoczowa, a cyrkuł brodzki przekształcono w cyrkuł złoczowski (druga odsłona)Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165).Nowak, D. (2019). Austriackie katastry gruntowe w zasobach Centralnego Historycznego Archiwum Państwowego Ukrainy we Lwowie. Krakowskie Pismo Kresowe, (11), 37-53.Ślusarek, K. (2022). Czy u schyłku XVIII wieku miasta leżące w najdalej na wschód wysuniętej części Galicji rzeczywiście były miastami?. Kwartalnik Historyczny, 129(3), 659-675. i jako taki występuje już na mapie Liechtensterna z 1790 roku.

Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiat. Nowy podział administracyjny zaczęto wdrażać począwszy od 13 grudnia 1849Verordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu złoczowskiego, którego obszar podzielono między pięć Bezirkshauptmannschaften:

w składzie okręgu rządowego Lwów: Brody – z okręgów sądowych: Brody, Sokołówka i Leszniów, Sokal – z okręgów sądowych: Sokal, BełzOkręgi sądowe Sokal i Bełz z cyrkułu żółkiewskiego. i Radziechów, Złoczów – z okręgów sądowych: Złoczów, Busk, Gliniany i PrzemyślanyOkręg sądowy Przemyślany z cyrkułu brzeżańskiego., Żółkiew – z okręgów sądowych: Żółkiew, Mosty WielkieOkręgi sądowe Żółkiew i Mosty Wielkie z cyrkułu żółkiewskiego. i Kamionka Strumiłowa;

w składzie okręgu rządowego Stanisławów: Załoźce – z okręgów sądowych: Załoźce, Podkamień i Zborów.

Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł złoczowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł złoczowski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).

Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł złoczowski podzielono na dziesięć małych Bezirków, podzielonych na 350 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.:

+Podział cyrkułu złoczowskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Brody10,1581,3145.53178,3036Busk9,2529,6623.95845,2535Gliniany8,6494,9327.10754,7540Kamionka Strumiłowa5,1293,5115.67953,4420Łopatyn8,2471,9118.69339,6228Olesko8,4483,4225.54752,8334Radziechów8,8506,8420.61040,6728Załoźce9,1523,2127.38852,3440Zborów10,0575,5029.89651,9548Złoczów8,7500,3928.80857,5741RAZEM86,24960,88272.21754,88350ŚREDNIA8,62496,0927.22254,8835

Cyrkuł złoczowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.

Przypisy

Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.

Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.

złoczowski Kategoria:Złoczów