Cyrkuł lwowski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii. Funkcjonował w dwóch odsłonach: dużej – w latach 1773–1782 i mniejszej – w latach 1782–1850 oraz 1854–1865.
Pierwsza odsłona (1773–1782) Cyrkuł lwowski z siedzibą we Lwowie utworzono w 1773 roku na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru. Inicjalnie został on podzielony na dziesięć dystryktów (powiatów)Gubernjalne Normalia, 1773, nr. 9846.:
Bóbrka Brody I Brody II Brzeżany Gródek Rawa Trembowla Zborów Złoczów Żółkiew
Podział ten nie przetrwał długo – już na konferencji Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1774 stwierdzono, że tak duża liczba dystryktów może być uzasadniona jedynie w sytuacji, gdyby przed ich naczelnikami stały liczne i istotne zadania. W związku z tym ustalono ogólną zasadę, że w odpowiednim czasie konieczna będzie znaczna redukcja ich liczby. Zgodnie z tym stanowiskiem, 21 czerwca 1774 gubernator przedstawił swoje wnioski dotyczące reorganizacji. W odpowiedzi otrzymał dekret z 3 sierpnia 1774 roku, w którym poinformowano, że cesarzowa Maria Teresa Habsburg wyraziła zasadniczą zgodę na proponowane zmiany – pod warunkiem, że ich wdrożenie nie opóźni prac nad wprowadzeniem systemu podatkowego oraz regulacji urbarialnej. W kolejnym memoriale z 11 października 1774 gubernator przedstawił szczegółowy plan reorganizacji, który został zatwierdzony rezolucją Kancelarii Nadwornej z 14 marca 1775. W efekcie tych działań liczba dystryktów w cyrkule lwowskim została zredukowana do czterechGubernjalne Normalia, 1775, nr. 1902Carte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777):
Brody (ze zniesionych: Brody I, Brody II i Zborów), Brzeżany (ze zniesionych: Brzeżany, Trembowla i Złoczów), Żółkiew (ze zniesionych: Bóbrka, Gródek, Rawa i Żółkiew).
Zmiana granicy polsko-austriackiej Na uwagę zasługuje fakt, że granica polsko-austriacka miała początkowo (od 1772) nieco inny przebieg w rejonie cyrkułu lwowskiego, obejmując także wsie Rakowiec i HniezydycznaCarte Nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie (1777). W 1775 roku weszły one w skład dystryktu Brody. Na mocy porozumienia zawartego 9 lutego 1776 roku, Austria przekazała Polsce z powrotem ten obszar Polsce, który powrócił do województwa wołyńskiego)Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99.Pkp. 70 (2), Biblioteka KUL; Recueil des traités et conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères, t. II, s. 49, Petersburg 1675; „Stadtarchiv” w Wiedniu, Fasc. II, A. 2/5, z 11 maja 1777 r.. Także w sąsiednim cyrkule bełskim, po odstąpieniu Polsce znacznych obszarów, dotychczasowy szczątkowy dystrykt Biłgoraj przekształcono w nowy dystrykt Tomaszów. Zwiększono go przez przyłączenie do niego z cyrkułu lwowskiego (z dystryktu Żółkiew) rejonu Rawy (obszaru dawnego dystryktu Rawa sprzed 1774)Recueil des traités et conventions conclus par la Russie avec les puissances étrangères, t. II, s. 49, Petersburg 1675; „Stadtarchiv” w Wiedniu, Fasc. II, A. 2/5, z 11 maja 1777 r.. Ostateczne wytyczenie granic miało miejsce na początku 1777 rokuReder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99..
mały|Cyrkuł lwowski (kolor popielaty) ok. 1780
Reforma i zniesienie cyrkułu mały|Projekt nowego podziału Galicji na cyrkuły (1780) z cyrkułem lwowskim o nowych granicach
2 września 1780 kancelaria nadworna wydała dekret, w którym poinformowała gubernatora o nowych decyzjach w sprawie organizacji administracyjnej. Cesarzowa Maria Teresa Habsburg już od dłuższego czasu planowała wprowadzenie reform mających na celu dostosowanie ustroju Galicji do zasad obowiązujących w niemieckich krajach dziedzicznych. Właśnie zapadła kluczowa decyzja o przekształceniu dotychczasowych dystryktów w cyrkuły. W związku z tym polecono rozpoczęcie prac nad opracowaniem planu reorganizacji. Jednocześnie określono główne wytyczne, które miały stanowić podstawę przy tworzeniu tego planu. Szczególny nacisk położono na to, aby siedziby władz cyrkułów znajdowały się możliwie jak najbliżej ich centrum. Choć zalecano, aby obszary poszczególnych cyrkułów były w miarę równe pod względem powierzchni, nie należało traktować tej zasady zbyt rygorystycznie – w przypadku istnienia ważnych powodów możliwe były odstępstwa od równomiernego podziału. Zwrócono również uwagę, że nie powinno się bez wyraźnej potrzeby zmieniać lokalizacji siedzib władz, ponieważ wiązałoby się to z licznymi trudnościami – między innymi z koniecznością przeniesienia archiwów, które przez osiem lat znacznie się rozrosły. Na zakończenie podkreślono wagę odpowiedniego doboru kadry kierowniczej do obsadzenia nowych stanowiskBarwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65.
Zgodnie z przyjętymi wytycznymi opracowano memoriał z 1 grudnia 1780, w którym przedstawiono projekt nowego podziału administracyjnego Galicji na 18 mniejszych cyrkułów na bazie dotychczasowych osiemnastu dystryktówGubernjalne Normalia, 1780, nr. 5476Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.Pilleriana Edicta, 1782, str. 27. W obrębie dotychczasowego cyrkułu lwowskiego dotyczyły to następujących zmian:
dystrykt Brody – przekształcono w cyrkuł brodzki, dystrykt Brzeżany – przekształcono w cyrkuł złoczowski, dystrykt Żółkiew – przekształcono w nowy cyrkuł lwowski.
Druga odsłona (1782–1850 i 1854–1865)
Nowy cyrkuł lwowski nie przetrwał długo, bo już kolejny rok przyniósł nowe zmiany. W patencie z 25 listopada 1783 zaznaczono, że praktyka urzędowania i wygodniejsze położenie skłoniły rząd do przeniesienia siedziby cyrkułu sokalskiego (także przedstawianego jako bełski na niektórych inicjalnych mapachGalizien und Lodomerien: Karte, n. Liesganig v. J. M. Probst d. Jüngere, "Carte nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie avec le District de Bukowine.".) z Sokala do Żółkwi, tworząc tym samym cyrkuł żółkiewski. Oznaczało to odłącznie od cyrkułu lwowskiego jego północnych połaci z Żółkwią, Kulikowem i KukizowemPilleriana Edicta, 1783, str. 126. W związku z korektami granic cyrkułów w 1783 roku, od cyrkułu lwowskiego – na korzyść cyrkułu przemyskiego – odłączono także zachodnie połacie z rejonami Jaworowa, Mościsk i Sądowej Wiszni, oraz – na korzyść cyrkułu samborskiego – południowe połacie z rejonami Rudek i Komarna. W skład nowego cyrkułu brzeżańskiego weszły południowo-wschodnie lwowskie rejony Bóbrki, Mikołajowa, Świrza, Wybranówki, Strzelisk, Brzozdowiec, Chodorowa, Mikołajowa i Rozdołu, natomiast północno-wschodni fragment z Kamionką i Dobrotworem włączono do cyrkułu brodzkiegoPilleriana Edicta, 1783. Powierzchnia cyrkułu lwowskiego zmniejszyła się przez to znacząco.
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu lwowskiego, którego obszar podzielono między dwa Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Lwów:
Gródek – z okręgów sądowych: Gródek, Janów i KomarnoOkręg sądowy Komarno z cyrkułu samborskiego., Lwów – z okręgów sądowych: Lwów-Okolica (Lemberg-Umgebung), Winniki, Szczerzec i KulikówOkręg sądowy Kulików z cyrkułu żółkiewskiego..
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł lwowski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł lwowski wszedł w skład obszaru lwowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł lwowski podzielono na pięć małych Bezirków oraz magistrat Lwów, podzielonych na 168 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu lwowskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Gródek5,0287,7724.65785,6527Janów10,0575,5026.32845,7531Lemberg6,5373,0827.48773,6941Lemberg (Magistrat)0,634,5359.2971716,961Szczerzec6,0345,3025.08772,6333Winniki6,2357,0125.24470,6935RAZEM34,31973,19188.10095,34168ŚREDNIA5,72328,8731.350510,0628
Cyrkuł lwowski przetrwał do 1865 roku. Po nadaniu Galicji autonomii oraz powołaniu samorządu gminnego i powiatowego w 1865 zlikwidowano cyrkuły (Kreise), a dotychczasowe małe powiaty (Bezirke) w liczbie 179, zostały w ramach kolejnej reformy administracyjnej (23 stycznia 1867) zastąpiono przez 74 większych powiatów.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
lwowski Kategoria:Historia Lwowa