mały|Lwów w 1900 roku mały|Złoczów w 1916 roku mały|Kołaczyce – rynek Klasyfikacja osad miejskich na obszarze Galicji w latach 1772–1934.
Przed rozbiorami Polski pojęcie „miasto” było jednoznaczne z posiadaniem przez daną miejscowość praw miejskich. Wyznacznikiem miejskiego statusu był zatem aspekt historyczny. Niezależnie od stanu technicznego, gospodarki czy życia społecznego, miastem była miejscowość posiadająca nadane prawa miejskie, aż do momentu ich (ewentualnego) oficjalnego odebrania, po którym przestawała być miastem. Pod zaborem austriackim (1772–1918) dotychczasowa koncepcja miasta została wypaczona przez liczne i zmienne klasyfikacje charakteru miejscowości, które często nie opierały się na oficjalnych aktach prawnych, lecz na doraźnych wykazach, które i tak nie były przestrzegane. Ta sama miejscowość mogła być w różnych spisach określana jako miasto, miasteczko, wieś targowa lub wieś, niezależnie od tego, czy posiadała odpowiednie prawa.
Równocześnie, pod koniec XIX wieku, zaborca austriacki wprowadził administracyjny podział na gminy miejskie i wiejskie, których status nie pokrywał się z wykazowym charakterem miejscowości (miasta, miasteczka, wsie targowe, wsie), co umożliwiało różnorodne, często sprzeczne kombinacje. Dodatkowo, gminy miejskie podlegały czterem różnym ustawom, co jeszcze bardziej komplikowało sytuację prawną miast. Ten chaotyczny system przetrwał aż do czasów II Rzeczypospolitej i został uporządkowany dopiero wraz z reformą gminną w latach 1933–1934. Jak zauważa M. Dymitrow, pojęcia miejskości wielu miejscowości od czasów zaborów do 1934 roku „nie da się ująć (i nie powinno się ujmować) w trybie binarnym (miasto/nie-miasto). Należy rozumieć okoliczności, które czynią pojęcie miejskości problematycznym, szczególnie w odniesieniu do miast galicyjskich”. Autor podkreśla konieczność „bycia konsekwentnym w stosowaniu tego pojęcia i nie mieszania dat ustalonych na podstawie różnych znaczeń tego terminu”. Zwraca także uwagę, że „brak odpowiedniego rozeznania jest widoczny w licznych, często renomowanych publikacjach encyklopedycznych i naukowych, których bezrefleksyjne cytowanie przyczynia się do powielania utrwalonych błędów”.
W artykule poruszono problematykę klasyfikacji osad miejskich pod zaborem austriackim oraz kontynuację tego zjawiska w II Rzeczypospolitej, aż do reformy z lat 1933–1934, która uregulowała tę kwestię, przywracając binarny podział na miasto (gminę miejską) i wieś (gminę wiejską).
Tło historyczne Po I rozbiorze Polski, w latach 1784–1785, władze austriackie, w ramach reformy administracyjnej państwa, przeprowadziły wielką akcję klasyfikacji miejscowości na terenie Królestwa Galicji i Lodomerii dla celów indeksu do nowej mapy kraju (Index locorum omnium Galiceæ, Lodomeriæ, atque ad huius calcem adjectus Bukovinæ: Una tabulam eiusque quadratulum docens in quo locus quærendus est). Zastosowany wówczas podział miał wyłącznie znaczenie statystyczne i nie miał nic wspólnego z życiem osad. Klasyfikację przeprowadzono tylko jeden raz w przeciągu 146 lat i nie była ona obowiązująca, co z kolei przyczyniło się do nieścisłości w jej wykorzystaniu w późniejszych wykazach, szczególnie pod kątem zmian poglądów na kryteria podziałowe w nowszych czasachKarpiniec, J. (1932). Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka, w: Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, s. 1–37)..
Miejscowości o charakterze miejskim podzielono na trzy klasy. Do pierwszej z nich został zaliczony tylko Lwów (później także Kraków), do drugiej klasy tylko dawne polskie miasta królewskie (niem. Stadt, łac. urbs), do ostatniej klasy przydzielano miasta municypalne (miasteczko, niem. Marktflecken, łac. oppidum). Pozostałe miejscowości zaliczono do wsi. Według klasyfikacji, na ówczesnym obszarze Galicji (bez Nowej GalicjiNowa Galicja należała do Austrii w latach 1795–1809. Do 1803 stanowiła osobny kraj koronny, a od 1 listopada 1803 znajdowała się w składzie Galicji. 14 października 1809, na mocy pokoju w Schönbrunnie, została włączona do Księstwa Warszawskiego (a następnie w 1815 do Rosji). i okręgu krakowskiegoObszar należał do Austrii w latach 1795–1809 i 1846–1918. Początkowo był częścią Nowej Galicji, która do 1803 stanowiła osobny kraj koronny, a od 1 listopada 1803 znajdowała się w składzie Galicji (vide cyrkuł krakowski). 14 października 1809, na mocy pokoju w Schönbrunnie, obszar ten został włączony do Księstwa Warszawskiego. Po upadku Księstwa Warszawskiego, obszar ten utworzył 18 października 1815 państwo Wolne Miasto Kraków, które było republiką konstytucyjną opartą na Kodeksie Napoleona i własnej konstytucji. W wyniku powstania krakowskiego, które ostatecznie położyło kres istnieniu tego państwa, tereny te zostały 16 listopada 1846 anektowane przez Austrię. oraz bez BukowinyBukowina stanowiła w latach 1786–1790 i 1817–1849 część Galicji. W 1790 roku została wyłączona i ustanowiła osobną prowincję, ale pod zarządem gubernium lwowskiego. W 1817 ponownie włączona do Galicji jako cyrkuł 4 marca 1849 została odrębnym krajem koronnym Austrii.Mimo że Bukowina stanowiła część Galicji podczas klasyfikacji 1783–1786, klasyfikację jej miejscowości spisano oddzielnie i przez to nie są wliczone w ogół miast i miasteczek Galicji. W granicach Bukowiny znajdowały się trzy miasta (Czerniowce, Seret i Suczawa) oraz trzy miasteczka (Kimpulung Mołdawski, Sadagóra i Wyżnica)., lecz z cyrkułem zamojskimCyrkuł zamojski należał do Austrii w latach 1772–1809. 14 października 1809, na mocy pokoju w Schönbrunnie, włączono go do Księstwa Warszawskiego (a następnie w 1815 do Rosji).) jako miasta zakwalifikowano 108Łącznie z 10 miastami w cyrkule zamojskim, który w 1809 roku odłączono od Galicji i Austrii (Grabowiec, Horodło, Hrubieszów, Józefów, Krzeszów, Szczebrzeszyn, Tarnogród, Tomaszów, Tyszowce i Zamość). miejscowości, a 197Łącznie z 7 miasteczkami w cyrkule zamojskim, który w 1809 roku odłączono od Galicji i Austrii (Jarczów, Komarów, Krasnobród, Kryłów, Łaszczów, Skierbieszów i Uchanie). Rachanie i Łaszczówkę sklasyfikowano jako wsie. jako miasteczka, czyli razem 305 osad miejskich. Klasyfikacja ta opierała się jednak w dużej mierze na charakterze danej miejscowości (wyglądzie, funkcji, liczbie mieszkańców, położeniu, a także prospektach rozwoju) niż na rzeczywistym posiadaniu historycznych przywilejów. Wreszcie nie da się wykluczyć akcji lobbingowych oraz braku skrupulatności audytów historycznych przy jej sporządzeniu, przez co rzetelność tej klasyfikacji kwestionują badacze tematu. W efekcie, jak stwierdza Jan Karpiniec, "nikt się nie trzymał ściśle owych wykazów urzędowych", przez co liczba miast, miasteczek i wsi pod zaborem austriackim cały czas się zmieniała, i "nigdy nie wiedziano, ile jest osad w ogóle, a miejskich w szczególności":
mały +Liczba miast, miasteczek i wsi w Galicji na przestrzeni lat i zmiennych granicZmienne granice Galicji:
1772–1786: Galicja Zachodnia i Wschodnia, łącznie z cyrkułem zamojskim i Krajem Tarnopolskim
1786–1790: Galicja Zachodnia i Wschodnia, łącznie z cyrkułem zamojskim, Krajem Tarnopolskim i Bukowiną
1790–1795: Galicja Zachodnia i Wschodnia, łącznie z cyrkułem zamojskim i Krajem Tarnopolskim (bez Bukowiny)
1795–1809: Galicja Zachodnia i Wschodnia, łącznie z cyrkułem zamojskim i Krajem Tarnopolskim oraz z Nową Galicją, łącznie z okręgiem krakowskim (bez Bukowiny)
1809–1815: Galicja Zachodnia i Wschodnia (bez cyrkułu zamojskiego i Kraju Tarnopolskiego, bez Nowej Galicji z okręgiem krakowskim, bez Bukowiny)
1815–1817: Galicja Zachodnia i Wschodnia z Krajem Tarnopolskim (bez cyrkułu zamojskiego, bez Nowej Galicji z okręgiem krakowskim, bez Bukowiny)
1817–1846: Galicja Zachodnia i Wschodnia z Krajem Tarnopolskim i Bukowiną (bez cyrkułu zamojskiego, bez Nowej Galicji z okręgiem krakowskim)
1846–1849: Galicja Zachodnia i Wschodnia z Krajem Tarnopolskim i Bukowiną oraz z okręgiem krakowskim (bez cyrkułu zamojskiego, bez Nowej Galicji)
1849–1918: Galicja Zachodnia i Wschodnia z Krajem Tarnopolskim (bez cyrkułu zamojskiego, bez Nowej Galicji, bez Bukowiny) (na podstawie spisów ludności)1776178018071827183718461850/51185718691880Miast2542619092939395858390Miasteczek5767189190189189193234230207Razem osad miejskich311328279282282282288319313297Wsi6.3956.4296.0226.0515.7785.7785.9866.271–5.933 Dopiero w drugiej połowie XIX wieku, po uzyskaniu przez Galicję autonomii w ramach monarchii austro-węgierskiej, rozpoczął się proces tworzenia nowoczesnych podstaw samorządu terytorialnego. Kluczowym elementem tego systemu była ustawa gminna z 15 sierpnia 1866Ustawa gminna dla Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim z dnia 15 sierpnia 1866 r. (Dziennik Praw Krajowych i Rządowych Galicji, Nr 33, poz. 225, 1866), która regulowała ustrój zarówno gmin wiejskich, jak i miejskich (posiadających historyczne prawa miejskie bądź prawa miasteczka), choć w sposób ogólny i niedostosowany do realiów większych ośrodków miejskich. Wyjątek stanowiły Lwów i Kraków, które już wcześniej funkcjonowały na podstawie własnych statutów miejskich – odpowiednio Lwów od 1855 (ustawa z 19 grudnia 1855Stadtrecht der königlichen Freistadt Lemberg vom 19. Dezember 1855 (Landesgesetz- und Verordnungsblatt für das Königreich Galizien und Lodomerien, 1855, Nr 64, poz. 650)), a Kraków od 1866 (ustawa z 1 kwietnia 1866Tymczasowy Statut Gminny dla Miasta Krakowa 1866 (Dziennik Praw Krajowych i Rządowych Galicji, 1866, Nr 7)). Statuty te były później zaktualizowane i rozszerzone: Lwów otrzymał nowy statut 14 października 1870Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1870, cz. XXII, Nr 79 (s. 121), a Kraków – 6 października 1901Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1901, cz. XVI, Nr 108 (s. 331).
Przełomową zmianę przyniosła jednak ustawa o gminie miejskiej z 13 marca 1889, która ujednoliciła zasady ustrojowe dla wybranych miast Galicji. Wprowadzała ona nowoczesny model samorządu miejskiego, oparty na radzie miejskiej i burmistrzu lub prezydencieDziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1889, cz. VII, Nr. 24 (s. 81). Z kolei ustawa z 3 lipca 1896 była nowelizacją, która pozwoliła na stosowanie uproszczonego ustroju w wybranych mniejszych miastach, które nie były w stanie wdrożyć pełnego modelu z 1889 rokuDziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1896, cz. XIII, Nr 51 (s. 195). Listy te były w kolejnych latach uzupełnianeVide Lista nadań praw miejskich w Polsce po 1900 roku.. W ten sposób ukształtował się dualny system samorządu miejskiego: rozbudowany dla dużych ośrodków oraz uproszczony dla mniejszych miast Galicji. System ten pozostał niezmieniony po przejściu Galicji pod administrację polską.