Języki sinotybetańskie (także: języki chińsko-tybetańskie, rzadziej języki transhimalajskie) – hipotetyczna rodzina językowa obejmująca ponad 400 języków używanych w Azji Wschodniej, Południowej, Południowo-Wschodniej i części Azji Środkowej. Tradycyjnie zalicza się do niej dwie główne gałęzie: sinicką oraz tybeto-birmańską, choć wewnętrzna klasyfikacja rodziny oraz sama pozycja języków sinickich pozostają przedmiotem sporów.
Językami sinotybetańskimi posługuje się około 1,3–1,4 miliarda ludzi, co czyni je drugą co do liczby użytkowników rodziną językową świata po językach indoeuropejskich. Zdecydowaną większość stanowią użytkownicy języków sinickich, przede wszystkim mandaryńskiego.
W starszej literaturze do języków sinotybetańskich zaliczano niekiedy również języki dajskie, języki hmong-mien oraz język wietnamski. Współcześnie większość badaczy uznaje je jednak za odrębne rodziny językowe, a podobieństwa do języków sinotybetańskich tłumaczy się przede wszystkim kontaktami językowymi, konwergencją arealną i zapożyczeniami.
Część współczesnych językoznawców kwestionuje samą genetyczną jedność rodziny sinotybetańskiej albo odrzuca tradycyjny podział na gałąź sinicką i tybeto-birmańską. Z tego względu obok terminu sinotybetańskie bywa używana bardziej neutralna nazwa transhimalajskie.
mały|Języki sinotybetańskie – rozmieszczenie głównych grup mały|Rozmieszczenie większych gałęzi języków sinotybetańskich mały|Języki sinotybetańskie zaznaczone na czerwono na tle innych rodzin językowych świata
Zasięg i główne języki Największą gałęzią rodziny są języki sinickie, używane głównie we wschodniej połowie Chin, a także na Tajwanie i w diasporze chińskiej. Ich zróżnicowanie bywa porównywane do zróżnicowania języków romańskich. Największym z nich jest mandaryński, którym posługuje się kilkaset milionów ludzi.
Drugim wielkim skupiskiem języków sinotybetańskich są języki lolo-birmańskie, zwłaszcza birmański, będący językiem urzędowym Mjanmy, oraz yi, hani, lisu i akha, używane w południowo-zachodnich Chinach i w krajach sąsiednich.
Języki tybetańskie są używane na Wyżynie Tybetańskiej, w regionie Himalajów oraz w zachodnim Syczuanie. Ich rozwój wiąże się z ekspansją imperium tybetańskiego w VII–IX wieku.
Pozostałe języki sinotybetańskie występują głównie w strefach górskich: na południowych stokach Himalajów, na wschodnim skraju Wyżyny Tybetańskiej oraz w górach ciągnących się od północno-wschodnich Indii po północną Mjanmę i południowo-zachodnie Chiny. Wiele z nich ma niewielką liczbę użytkowników i słabą dokumentację.
Spośród języków wymienionych w ósmym wykazie Konstytucji Indii tylko dwa należą do rodziny sinotybetańskiej: manipuri (meitei) oraz bodo.
Języki piśmienne i systemy pisma Najstarszą i najlepiej poświadczoną tradycję piśmienną w obrębie tej rodziny ma język chiński, zapisywany od ponad trzech tysięcy lat za pomocą pisma chińskiego. Najstarsze zabytki języka chińskiego to inskrypcje na kościach wróżebnych z II tysiąclecia p.n.e.
Poza językami chińskimi najlepiej poświadczonymi językami piśmiennymi tej rodziny są tybetański, birmański oraz tangucki. Pismo tybetańskie wywodzi się z VII wieku n.e., natomiast najstarsze dłuższe teksty tybetańskie odnaleziono m.in. w Dunhuang. Najstarsze świadectwa pisma birmańskiego pochodzą z XII wieku, np. inskrypcja Myazedi. Język tangucki był zapisywany za pomocą pisma tanguckiego, inspirowanego modelem chińskim.
Ważne znaczenie mają także tradycje piśmienne języków newarskiego, manipuri, naxi oraz lepczańskiego. W przypadku naxi znane jest zwłaszcza pismo dongba, mające charakter piktograficzno-mnemotechniczny. Pismo manipuri przeżywa współcześnie częściowy renesans.
mały|Starożytny tekst chiński na paskach bambusowych mały|Stary tekst tybetański odnaleziony w Turfanie
Historia badań Wczesne badania
Pokrewieństwo chińskiego, tybetańskiego i birmańskiego zaczęto dostrzegać już w XIX wieku. Brian Houghton Hodgson i inni badacze zauważyli, że wiele słabiej opisanych języków Himalajów oraz północno-wschodnich Indii również wykazuje z nimi związki. Nazwa tybeto-birmańskie została użyta w połowie XIX wieku przez Jamesa Richardsona Logana.
W XIX wieku stosowano także nazwę indochińskie, obejmującą różne grupy językowe Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Z czasem z tej szerokiej kategorii zaczęto wyodrębniać osobne rodziny, takie jak austroazjatycka czy dajska.
Termin sinotybetańskie wprowadził do obiegu naukowego Jean Przyluski w latach 20. XX wieku. W późniejszej tradycji anglojęzycznej rozpowszechniła się jego forma Sino-Tibetan.
Shafer, Benedict i badania porównawcze W latach 30. XX wieku na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley prowadzono szeroko zakrojony projekt dokumentacyjny poświęcony językom sinotybetańskim, związany z nazwiskami Roberta Shafera i Paula K. Benedicta. Na jego podstawie powstały późniejsze syntezy klasyfikacyjne.
Benedict zaproponował wpływowy model, w którym do rodziny sinotybetańskiej należą języki chińskie oraz grupa tybeto-birmańska, przy czym odrzucił włączenie do niej języków dajskich, hmong-mien i wietnamskiego. Jego rekonstrukcje fonologiczne i słowotwórcze stały się punktem odniesienia dla dalszych badań, choć wiele ich elementów było później krytykowanych i korygowanych.
W XX i XXI wieku szczególną rolę w badaniach odegrały prace Jamesa A. Matisoffa, George’a van Driema, Guillaume’a Jacques’a, Laurenta Sagarta i innych badaczy. Mimo znacznego postępu nadal brak pełnej zgody co do wyższych poziomów klasyfikacji.
Stan badań Kilka niższych podgrup, zwłaszcza lolo-birmańskie, zostało dość dobrze zrekonstruowanych. Znacznie trudniejsza pozostaje rekonstrukcja wspólnego prajęzyka całej rodziny. Wynika to z bardzo dużej różnorodności języków, słabej dokumentacji wielu z nich, silnych wpływów arealnych oraz faktu, że wiele małych języków używanych jest na terenach górskich i przygranicznych.
Klasyfikacja Wewnętrzna klasyfikacja języków sinotybetańskich jest nieustalona. Najbardziej tradycyjne ujęcie wyróżnia dwa główne człony:
języki sinotybetańskie sinickie tybeto-birmańskie
Jednak wiele nowszych ujęć odchodzi od tak prostego podziału. Część badaczy uważa, że wspólne innowacje wszystkich języków niesinickich nie zostały dotąd wykazane, a więc gałąź „tybeto-birmańska” może być bardziej kategorią tradycyjną niż dobrze uzasadnioną jednostką genetyczną.
W bardziej ostrożnych klasyfikacjach wyróżnia się kilkadziesiąt dobrze poświadczonych mniejszych grup, nie przesądzając o ich wzajemnych związkach na wyższym poziomie. Do najczęściej wymienianych należą:
sinickie bodyskie języki zachodniohimalajskie tamangickie newarskie języki kiranti lepczański magarskie języki tani języki bodo-garo jingpho języki kuki-chin języki naga języki kareńskie języki lolo-birmańskie bai tujia naxi mru tangucki języki qiang rgyalrong
Wybrane ujęcia klasyfikacyjne Li Fang-Kuei (1937)
W klasyfikacji Li Fang-Kuei rodzina obejmowała cztery gałęzie:
chińską dajską miao-yao (hmong-mien) tybeto-birmańską
Ujęcie to było zgodne z ówczesną tendencją do grupowania języków tonalnych i izolujących, ale nie jest dziś szeroko akceptowane poza częścią tradycji sinologicznej.
Benedict (1942) Benedict odrzucił włączenie języków dajskich i hmong-mien do rodziny sinotybetańskiej i zaproponował układ:
sinotybetańskie chińskie tibeto-kareńskie kareńskie tybeto-birmańskie
Shafer (1955) Shafer proponował bardziej rozbudowany system, z kilkoma głównymi działami, m.in. sinickim, bodyjskim, birmańskim, baryjskim i kareńskim.
Matisoff Matisoff powrócił do podziału na języki chińskie i tybeto-birmańskie, ale pozostawił otwartą kwestię pozycji chińskiego wewnątrz całej rodziny. W nowszych pracach przedstawiał bardziej rozbudowane drzewa obejmujące m.in. grupy północnoasamskie, himalajskie, tangucko-qiangskie, nungickie, lolo-birmańskie, kareńskie i bai.
Van Driem George van Driem odrzuca uprzywilejowaną pozycję języków chińskich i zaproponował model „opadłych liści”, w którym wyróżnia się liczne dobrze ustalone małe grupy, ale nie narzuca jednego schematu wyższych podziałów. Zaproponował też nazwę transhimalajskie jako bardziej neutralną niż sinotybetańskie.
Praojczyzna Kwestia praojczyzny języków sinotybetańskich pozostaje sporna. W literaturze wysuwano kilka głównych hipotez: lokalizację w dorzeczu Huang He i powiązanie z neolitycznymi kulturami Yangshao i Majiayao, lokalizację w Kotlinie Syczuańskiej oraz lokalizację u wschodnich podnóży Himalajów, zwłaszcza w rejonie północno-wschodnich Indii.
Badania filogenetyczne z 2019 roku wskazywały na północne Chiny i rejon górnego Huang He jako prawdopodobne centrum wczesnej dyspersji, wiążąc ją z późną kulturą Cishan i wczesną kulturą Yangshao. Wyniki te były jednak krytykowane za zbyt silne oparcie na materiale leksykalnym.
mały|Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według Sagarta i in. mały|Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według van Driema mały|Hipotetyczna praojczyzna i rozprzestrzenienie według Blencha
Typologia Języki sinotybetańskie wykazują bardzo duże zróżnicowanie typologiczne. Obejmują zarówno języki silnie izolujące, jak większość języków chińskich i część języków lolo-birmańskich, jak i języki o rozbudowanej morfologii, niekiedy zbliżające się do typu polisyntetycznego, jak niektóre języki kiranti i rgyalrong.
Szyk wyrazów Z wyjątkiem języków chińskich, bai, kareńskich i mru, większość języków sinotybetańskich ma szyk SOV. Języki chińskie mają zwykle szyk SVO, ale od innych języków SVO świata odróżnia je m.in. ustawianie zdań względnych przed określanym rzeczownikiem.
Część badaczy uważa szyk SOV za pierwotny dla rodziny, a szyk SVO w chińskim, bai i kareńskich za wynik wpływów arealnych. Inni rekonstruują dla prajęzyka raczej porządek typu VO.
Fonologia Wiele języków sinotybetańskich jest tonalnych, ale tonalność nie występuje we wszystkich grupach. Niektórzy badacze sądzą, że tony rozwijały się niezależnie w różnych gałęziach w wyniku tonogenezy, a nie były cechą wspólną prajęzyka.
W rodzinie występują także kontrasty fonacyjne i liczne zjawiska alternacji nagłosowych.
Morfologia W wielu językach sinotybetańskich spotyka się alternacje nagłosowe związane z przechodniością i kauzatywnością. Bezdźwięczność lub aspiracja nagłosu bywa związana z formą przechodnią albo kauzatywną, a dźwięczność – z odpowiednikiem nieprzechodnim.
W części języków tybeto-birmańskich występują systemy ergatywne lub mieszane. Na wyższym poziomie rodziny nie da się jednak pewnie zrekonstruować wspólnego systemu ergatywności.
Wiele języków wykazuje również indeksację osoby na czasowniku. Szczególnie rozbudowane systemy spotyka się m.in. w językach kiranti i rgyalrong, gdzie mogą występować także znaczniki odwrotności.
Ewidencjalność, miratywność i egoforyczność W wielu językach tybeto-birmańskich istnieją rozwinięte systemy ewidencjalności, czyli gramatycznego oznaczania źródła informacji. Rodzina odegrała także ważną rolę w badaniach nad miratywnością oraz egoforycznością.
Wspólne cechy i rekonstrukcja Zwolennicy genetycznej jedności rodziny wskazują na wspólne cechy fonologiczne, słowotwórcze i leksykalne. Rekonstruowany prasynotybetański miał być językiem głównie jednosylabowym, o rozbudowanej strukturze nagłosowej i ograniczonym zestawie wygłosów.
W rekonstrukcjach pojawiają się wspólne prefiksy i sufiksy derywacyjne, m.in. prefiks s- o funkcji kauzatywnej oraz sufiksy -s, -t i -n. Istotne znaczenie mają też regularne odpowiedniości między starochińskim, tybetańskim, birmańskim, jingpho i innymi językami.
Liczebniki Poniższa tabela zestawia formy liczebników w wybranych językach sinotybetańskich; jest to jedna z często przywoływanych ilustracji materiału porównawczego.