thumb|Grunwaldzka chorągiew Bratiana Bratian – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie nowomiejskim, w gminie Bratian, przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Pozostały tu ruiny średniowiecznego zamku krzyżackiego w Bratianie.
Miejscowość znajduje się na trasie czerwonego Szlaku Grunwaldzkiego w województwie warmińsko-mazurskim.
Nazwa Nazwa miejscowości była wzmiankowana po raz pierwszy w 1343 roku w formie Bratian, później notowana była także w innych formach, m.in.: Brattian, Brathan, Bretsche, Brathean, Brethean, Bratyan, Bratjahn, Brettchen, Bratjan. Pochodzenie nazwy jest niejasne, być może pochodzi od nazwy osobowej Brat. Według kronikarza Caspara Hennebergera (1529–1600), a za nim Krzysztofa Hartknocha (1644–1687), wywodzić się ona miała od polskiego szlachcica Jana Sandomirskiego, który zaopatrywał zakon krzyżacki w żywność z Polski, a następnie został jego członkiem. Miał on zbudować zamek w 1254 r. i nadać mu nazwę „Bratian” od swojego imienia „brat Jan”. Taka geneza została podważona w pracy z końca XIX w., gdzie stwierdzono, że jest to tylko legenda powstała na podstawie nazwy miejscowości, natomiast nie ma dowodów na jej potwierdzenie, a dokumenty dotyczące okolic Lubawy przeczą takiemu pochodzeniu nazwy. Arthur Semrau w artykule z 1932 roku wskazał, że majątek mógł powstać już w 1325 roku, a jego nazwa ma pochodzenie pruskie.
Kalendarium dziejów miejscowości
1343 (8 listopada) – spotkanie książąt mazowieckich Ziemowita II i Bolesława III z wielkim mistrzem Ludolfem Königem w sprawie wytyczenia granicy między Mazowszem a państwem zakonnym. Pierwsza wzmianka o Bratianie 1343-1359 – budowa zamku przez Krzyżaków szwajcarskiego pochodzenia (budowniczym był Jakub von Reinach, rządcą Jakub von Heideck) 1351 – osiadł tu po złożeniu urzędu wielki mistrz krzyżacki Henryk Dusemer von Arfberg 1353 – w zamku bratiańskim umiera Henryk Dusemer von Arfberg 1359 – przeniesienie siedziby wójtów nowomiejskich (inni twierdzą, że w 1343) 1379 – 1447 mieścił się w Bratianie folwark zakonny 1392 (18 października) – zmarł Kunon von Liebenstein – komtur i wójt 1400 (około 1400) – wójt bratiański Filip von Kleeberg ufundował kaplicę w Łąkach 1410 (10-12 lipca) – wojska krzyżackie przeprawiły się na drugi brzeg Drwęcy przez 12 pontonowych mostów i powędrowały w stronę Lubawy 1410 (12 lipca) – w przeddzień bitwy pod Grunwaldem odbyła się tu ostatnia krzyżacka narada 1410 (15 lipca) – w bitwie pod Grunwaldem wzięła udział chorągiew (trzy rogi jelenie splecione w krąg na białym polu) zamku Bratian i Nowego Miasta pod dowództwem Johanna von Redere 1410 – po bitwie grunwaldzkiej zamek zajął Jan Kretkowski 1411 – na mocy I pokoju toruńskiego Bratian przyznano Krzyżakom 1454 – zajęcie zamku przez Polaków 1455 – oblężenie zamku bratiańskiego przez krzyżackich nowomieszczan 1466 – po II pokoju toruńskim Bratian przeszedł w ręce Polski 1466 (13 grudnia) – Zakon krzyżacki opuszcza Bratian 1472 – zamek – siedzibą starosty królewskiego (ród Wilkanowskich), na zamku powstała kaplica św. Katarzyny 1522 – Starostwo obejmuje Jan Wieczwiński (do 1534), w tym samym roku Mikołaj Kopernik dojechawszy do Bratiana dowiedział się o odwołaniu zjazdy stanów królewskich w Toruniu zawrócił do OlsztynaJan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 60 1535 – Bratian przejmuje ród Działyńskich (wykup od Jana Wieczwińskiego) 1564 – przebudowa zamku 1656 – Bratian wspólnie z Nowym Miastem zostaje przez Karola X Gustawa (króla szwedzkiego) nadane za wierność Szwedom – Bogusławowi Radziwiłłowi 1723 – dobra bratiańskie przejmuje ród Czapskich (Jan Ansgary Czapski przejął je od teścia Zamoyskiego) 1772 – po I rozbiorze starostwo oddane komisarzom pruskim 1785 – częściowe rozebranie zamku, na miejscu owalnej baszty w późniejszym czasie powstał młyn 1864 – oddanie do użytku szosy do Lubawy 1902 – do wsi dociera kolej żelazna, powstaje stacja kolejowa 1914 – zbudowano młyn wodny (na Welu) 1939-1945 – w Bratianie oddziały Selbstschutzu rozstrzelały 150 Polaków (w tym 2 kobiety). 1991 (1 lipca) – erygowanie przez biskupa chełmińskiego Mariana Przykuckiego parafii w Bratianie 2004 (19 września) – konsekracja kościoła pw. Św. Brata Alberta Chmielowskiego w lipcu 2007 roku utworzono bractwo rycerskie Chorągwi Zamku Bratian 2026 (1 stycznia) – przemianowanie gminy wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie na gminę Bratian
Historia W pierwszej połowie listopada 1906 r. w miejscowej szkole elementarnej miał miejsce trwający około miesiąca strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. W strajku wzięły udział następujące dzieci: J. Orłowski, F. Peplińska, A. Tarnowska, A. Tkaczyk, J. Meller, W. Lietz, Jentkiewiczowie. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła ponad 460 szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czeleL. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 228..
We wsi znajdował się przystanek kolejowy Bratian.
Zabytki Ruiny zamku bratiańskiego z XIV wieku, z którym wiążą się dawne legendy Pozostałości dworku klasycystycznego z XVIII w., rozbudowanego w połowie XIX wieku Kuźnia i domy z XIX wieku Krzyż i pamiątkowa tablica na miejscu straceń (przy drodze do Lubawy)
Przypisy
Kategoria:Bratian