Bożanów (niem. Eckersdorf) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Żarów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa wałbrzyskiego.
Nazwy Eckehardesdorf (1307 r.), Ekardi villa (1308 r.), Eckehardi villa (1318 r.), Eckirsdorf (1356 r.), Eckersdorff (1543, 1564), Eckersdorf (1479, 1550, 1594, 1658).
Początki wsi Niemiecka nazwa wsi sugeruje, że jej założycielem-zasadźcą był Ekard. L. Radler identyfikuje go z rycerzem o tym imieniu pojawiającym się w dokumentach z 1274 i 1285 r. W 1285 r. jako Ekkehard z Wierzbnej co świadczy o jego bliskich związkach z rodem Wierzbnów, którego albo był członkiem (z urodzenia lub adopcji), albo też rycerzem służebnym Andrzeja z Wierzbnej. T. Jurek uważa, że Ekhard był burgrabią w Wierzbnej. Bożanów powstał na ziemiach sąsiadujących z główną siedzibą rodu, można więc domniemywać, że należał do Wierzbnów. Ekard jeżeli nie był członkiem rodu, to mógł otrzymać od Andrzeja jako lenno dziedziczne sołectwo lub całą wieś w nagrodę za wierną służbę.
Właściciele wsi W drugiej połowie XIV w. właścicielami części Bożanowa, Pankowa i Wierzbnej byli panowie von Rohnau (Ronau, Ronaw). W sierpniu 1373 r., jeden z nich, Hentschil piszący się z Pankowa żonie Małgorzacie całość swych dóbr pankowskich i bożanowskich zapisał jako dożywocie. W 1385 r. współwłaścicielami Bożanowa byli Konrad von Rohnau z Pankowa oraz spadkobiercy Hansa von Seidlitz z Siedlimowic: wdowa Anna i syn Heinrich. Konrad sprzedał w tym roku Hansowi i Alexandrowi Hanemann prawo poboru w Bożanowie czynszu pieniężnego (3 i 1/2 grzywny) i w naturze (6 korcy zboża i 1 funt pieprzu). Natomiast Anna i Heinrich von Seidlitz odstąpili za 30 grzywien czynsz roczny w wysokości 3 grzywien z dóbr bożanowskich Konradowi von Watzenrode. Kolejnym znanym właścicielem Bożanowa był Hans von Kalkreuth z Pastuchowa wymieniony w dokumencie z 1458 r. Przynajmniej od końca XV w. do połowy XVI w. wsią władali panowie von Bock z Pankowa: Christoph, a następnie Wolfgang (wymieniony w 1549 r.). W 1503 r. pierwszy z nich wiódł spór z opatem klasztoru cystersów w Krzeszowie o 4 sztuki pola w Bożanowie. Nie można wykluczyć, że Christoph i jego spadkobiercy byli właścicielami tylko części wsi z prawami sądowymi i przywilejem na prowadzenie karczmy. W 1549 r. Wolfgang von Bock zu Haeslicht odstąpił Bożanów Sigmundowi von Seidlitz ze Śmiałowic, największemu właścicielowi ziemskiemu w weichbildzie świdnickim w połowie XVI w. Przed 1579 r. dobra bożanowskie odziedziczył Daniel von Seidlitz ze Śmiałowic, który władał nimi jeszcze w 1596 r. Kolejnymi ich właścicielami byli Georg i Peter von Seidlitz, którzy w 1610 r. pożyczyli na rok od Kaspra Müllera 2000 talarów pod zastaw Bożanowa. W drugiej połowie XVI w. kilka gospodarstw było własnością innych osób. Właścicielem przynajmniej dwóch gospodarstw zagrodniczych zakupionych w 1543 i 1564 r. był Dominik Malditz zwany Rothlach. W 1564 r. jedno gospodarstwo zagrodnicze nabył Simon Hornewaldt, który w 1593 r. pisał się z Eckersdorf und Nothen Virben. Przed 1618 r. Bożanów odkupił od Seidlitzów Melchior von Redern z Kłonicy i władał niemal całkowicie zniszczoną w trakcie wojny trzydziestoletniej wsią jeszcze w 1648 r. Następnie przez kilka lat dobra bożanowskie należały do Antoniusa Tanner von Löwenthal (około 1652 r. - przed 1658 r.). W 1658 r. Bożanów wciąż był zrujnowany i niezamieszkany – nazywano go wüste Eckersdorf. Kolejnych właścicieli nie było stać ani na odbudowę wsi, ani na uiszczanie należnych państwu podatków oraz świadczeń kościelnych. Zaległości wobec państwa osiągnęły w 1658 r. kwotę 300 talarów. Doprowadziło to do przejęcia Bożanowa przez aparat fiskalny i wystawienia go na sprzedaż. Wartość wsi Izba Rozrachunkowa oszacowała na 771 talarów. Bożanowem zainteresował się klasztor cystersów w Krzeszowie, który po długich negocjacjach uzyskał w 1658 r. zgodę władz cesarskich na jego zakup. Zapłacił za dobra bożanowskie 1071 talarów płatnych w 3 ratach do 1661 r. Klasztor w Krzeszowie był właścicielem Bożanowa do 1810 r.
Cystersi szybko odbudowali zniszczoną wieś. Zmienili przy tej okazji dotychczasowy podział ziemi tworząc w Bożanowie folwark. Od 1683 r. dobra podlegały pod przeorat w Wierzbnej. W 1685 r. cesarz Leopold I nałożył jednorazowy podatek na dobra nabyte przez instytucje kościelne w ciągu ostatnich 60 lat. Klasztor krzeszowski musiał uiścić 1596 florenów za Bożanów oraz zakupione w trzeciej ćwierci XVII w. Kruków i Zastruże. W 1698 r. cystersi wykupili anulowane rozporządzeniem cesarskim z 1650 r. przywileje warzenia piwa i produkcji słodu. W przypadku Bożanowa kosztowało ich to 900 florenów. W roku 1720 kolejnych 25 florenów zapłacili za prawo wolnej sprzedaży soli. Polityka gospodarcza cystersów przyniosły wymierne rezultaty w postaci wzrostu wartości wsi. W 1765 r. pruskie władze fiskalne oceniły ją na 5247 talarów. Po włączeniu Śląska do państwa pruskiego wzrosły świadczenia podatkowe. O ile w 1722 r. cystersi uiszczali z Bożanowa 226, to w już 1748 r. 326, a w 1756 r. 340 talarów. W trakcie wojny siedmioletniej (1756-1763) świadczenia państwowe jeszcze bardziej wzrosły, a po jej zakończeniu władze pruskie zastosowały wobec instytucji kościelnych represyjną, 50% stawkę podatkową.
Oblicze wsi i jej mieszkańcy Wielkość wsi w chwili powstania przybliżają dokumenty z lat 1308-1318, w których Bożanów wymieniono wśród miejscowości opłacających dziesięcinę proboszczowi z Wierzbnej. Mieszkańcy Bożanowa uiszczali ją ze wszystkich zagospodarowanych gruntów, których obszar wynosił 16 łanów. L. Radler porównując to z powierzchnią gruntów bożanowskich w drugiej połowie XIX w., zakwalifikował łany jako flamandzkie. Podjął także próbę odtworzenia podziału ziemi w XIV w.: 3 łany przydzielono dziedzicznemu sołectwu, a 13 zostało rozdzielonych między chłopów. Gospodarstwa kmiece miały prawdopodobne powierzchnie większą ni 1 łan, czyli było ich mniej niż 13. Do sołectwa przypisane były niższe prawa sądownicze, karczma oraz przywilej produkcji i sprzedaży piwa. Jak sądzi Radler z tego ostatniego przywileju korzystano tylko częściowo, gdyż warzenie piwa było w tak małej wsi nieopłacalne. Uważał natomiast za pewne istnienie od średniowiecza w Bożanowie karczmy. Jednak pierwsze wzmianki źródłowe o niej pochodzą dopiero z lat 20. XVIII w. W 1441 r. w Bożanowie mieszkało 8 kmieci. Byli oni w ograniczonym stopniu współwłaścicielami ziemi, którą posiadali w dziedzicznej dzierżawie z prawem dokonywania transakcji kupna-sprzedaży. Zachowało się kilka wzmianek o sprzedaży ziemi przez chłopów bożanowskich. W 1434 r. sołtys Bożanowa Nickel Aust odstąpił część folwarku wierzbneńskiego opatowi klasztoru krzeszowskiego. W 1458 r. Anton Varster sprzedał 7-8 morgów ziemi karczmarzowi z Wierzbnej. Kmiecy charakter wsi uległ z czasem zmianie. W 1549 r. mieszkali we wsi zagrodnicy. Nie było natomiast folwarku i całość dochodów właściciela wsi stanowiły czynsze płacone przez ludność chłopską oraz hodowla ryb. W połowie XVI w. z niewielkiego stawu uzyskiwano 8 kop ryb rocznie. Wartość dóbr szacowano w 1550 r. na 288, w 1594 r. na 300 florenów, a w 1621 r. na 1654 talarów. Według opisu z 1648 r. przedstawiającego podział gruntów (ale teoretyczny, gdyż Bożanów był w tym czasie wyludniony) we wsi było 11 działów. Siedem kmiecych - trzy dwułanowe i cztery półtorałanowe, oraz cztery zagrodnicze - trzy półłanowe i jedno 1/8 łanowe. Do 16 łanów brakuje 2 i 3/8 łana - sołectwo, które prawdopodobnie należało do pana wsi. Cystersi przystępując do odbudowy Bożanowa po jego przejęciu w 1658 r. skorygowali podział ziemi. Wydzielili działkę o nieznanej wielkości, może dawne sołectwo, którą przyłączyli do folwarku wierzbneńskiego. Pozostałą ziemie rozdzielili pomiędzy chłopów, których wspomogli w odbudowie budynków mieszkalnych i gospodarczych, a także wyposażyli w inwentarz żywy i sprzęt. Osadnicy musieli być katolikami. Ustalono nową wysokość renty feudalnej: pieniężnej, w naturze (tusze świńskie, żyto, owies, pakuły lub przędza lniana) oraz odrobkowej. Rocznie chłopi bożanowscy płacili klasztorowi 30 talarów, 16 groszy i 3 halerze czynszu; dostarczali po 1 małdracie i 2 garncach żyta oraz owsa, a także po 9 półtusz świńskich i kur. Cystersi posiadali pełną władzę sądowniczą na poddanymi. Od 1683 r. sprawował ją przeorat wierzbneński. W 1722 r. w Bożanowie było 7 gospodarstw kmiecych i 5 zagrodniczych. Liczba działów kmiecych nie uległa zmianie w drugiej połowie XVIII w. Przybyło natomiast zagrodników i komorników: około 1765 r. 10 i 2 (w tym 1 rzemieślnik), a w 1785 r. po 7. Część z nich mogło jednak tylko mieszkać w Bożanowie, a działki zagrodnicze mieć wydzielone z gruntów folwarku wierzbneńskiego.
W uprawie roli obowiązywała trójpolówka. Wszystkich chłopów obowiązywał przymus polowy, czyli obowiązek obsiewania graniczących pól tymi samymi zbożami. Wszystkie grunty orne podzielone były na trzy kompleksy, na zmianę ugorujące lub obsiewane zbożem jarym i ozimym. W uprawach zbożowych największy udział miały żyto i owies, a to przesądzało o niskich plonach. Zwierzęta hodowano na własne potrzeby. Po przejęciu Bożanowa przez cystersów dużego znaczenia nabrała uprawa lnu, mieszkańcy wsi zobowiązani byli dostarczać w ramach renty feudalnej pakuły (kmiecie i zagrodnicy) lub przędzę lnianą (komornicy). Wzrosło znaczenie hodowli, przede wszystkim owiec. Zachowały się dane o stanie hodowli zwierzęcej w 1722 r.: 325 owiec, 31 świń, 62 kozy i 40 kur. Spore znaczenie miała gospodarka rybna. W XVI w. uzyskiwano z niej rocznie 8 kop ryb. W latach 20. XVIII w. były w Bożanowie 2 stawy, w których odławiano 5 kop karpi rocznie. W karczmie sprzedawano w latach 20. XVIII w. 70-80 beczek piwa z browaru klasztornego w Wierzbnej. Nie posiadała uprawnień gorzelniczych, a jej dzierżawcą był w 1726 r. Abraham Lensch. Okres wojen był szczególnie uciążliwy dla mieszkańców wsi, gdyż oprócz płacenia wyższych podatków, pociągani byli też do innych świadczeń, takich jak utrzymywanie przemaszerowujących oraz zimujących wojsk własnych i nieprzyjacielskich, a także kontrybucje. W trakcie wojny trzydziestoletniej wieś została niemal doszczętnie zniszczona i wyludniona, a to za sprawą rozbojów żołnierskich i epidemii nękających kilkakrotnie Księstwo Świdnickie. W okresie wojny siedmioletniej w Bożanowie kwaterowały i zaopatrywały się wojska prowadzące działania zbrojne pod Świdnicą (czterokrotnie obleganej). Zachowały się informacje dotyczące losów Bożanowa w trakcie wojen napoleońskich. W latach 1807–1808 we wsi kwaterowały oddziały napoleońskie, kilkakrotnie nakładając na mieszkańców wsi kontrybucje. Administrator kompleksu wierzbneńskiego donosił w tych latach opatowi krzeszowskiemu o całkowitym wyniszczeniu podległych mu dóbr. W 1813 r. mieszkańcy Bożanowa dostarczali do Legnicy i Świdnicy prowiant dla wojsk koalicji antynapoleońskiej, a latem tego roku w czasie obowiązywania pielaszkowickiego układu o zawieszeniu broni we wsi stacjonowały oddziały rosyjskie.
Właściciele dóbr na prawie rycerskim W 1811 r. zsekularyzowane majątki kościelne Bożanów, Kalno i Wierzbną nabył od skarbu państwa August Friedrich von der Goltz. Około 1830 r. chłopi bożanowscy wykupili gospodarstwa oraz zniesienie świadczeń feudalnych. W ich posiadaniu znalazło się większość gruntów - 255 ha. Obszar wydzielonych dóbr na prawie rycerskich wynosił 70 ha, a włączone zostały do majątku wierzbneńskiego. W tej sytuacji w latach 50. XIX w. nie wydzielono w Bożanowie okręgu dominialnego. Kolejnymi właścicielami dóbr wierzbneńsko-bożanowskich byli: