Wielkopolskie Towarzystwo Kółek Rolniczych – organizacja rolnicza założona w 1928 r. w celu upowszechnianie oświaty i postępu rolniczego, szerzenia umiejętności pracy zawodowej, pogłębienia poczucia przynależności narodowej oraz podniesienia kultury szerokich sfer rolnictwa. Podstawową jednostką organizacyjną Towarzystwa były kółka rolnicze.
Siedzibą Towarzystwa był Poznań.
Działalność Wielkopolska charakteryzowała się długoletnią tradycja w organizowaniu ruchu chłopskiego. Przykładem tego było zorganizowanie w 1851 r. Kółek Rolniczo-Włościańskich w Wielkim Księstwie Poznańskim, mających na celu pouczać członków o sposobach nowoczesnego postępowania w gospodarstwach rolnych, ze szczególnym wskazaniem uprawy roli, obsługi inwentarza, a także zwracania uwagi na kwestie ekonomiczne i oszczędnościoweRocznik Kółek Rolniczo-Włościańskich w Wielkim Księstwie Poznańskim, Poznań 1875..
W roku 1861 powołane zostało Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla propagowania wśród ziemian postępowych form gospodarowaniaWitold Jakóbczyk, Wielkopolskie Kółka Rolnicze 1866-1939, Poznań 1982.. W 1866 r. w Dolsku zorganizowane zostało włościańskie kółka rolnicze, jako jedne z pierwszych na ziemiach polskichStanisław Warkoczewski, Kółka rolnicze w Wielkopolsce a odbudowa rolnictwa wielkopolskiego w latach 1919–1926, Zeszyty Naukowe, Seria 1, nr 119, Akademia Ekonomiczna w Poznaniu, Poznań 1984.. W swym programie działania przewidywało ono szerzenie oświaty wśród chłopów i pomoc w samodzielnym gospodarowaniu w warunkach rozwijającego się kapitalizmu. Kółka początkowo rozwijały się w formie niezrzeszonej przy wydatnej pomocy ziemian z Centralnego Towarzystwa GospodarczegoKsięga Pamiątkowa Związku Poznańskich Kółek Rolniczych, Poznań 1926.. W latach siedemdziesiątych Centralne Towarzystwo Gospodarcze uznało, iż należy powołać ogólnego opiekuna dla wszystkich kółek w charakterze patrona. Pierwszym patronem został aktywny działacz kółek Maksymilian Jackowski. Zarówno pierwszy patron, jak i jego następcy byli jednocześnie członkami zarządu Centralnego Towarzystwa Gospodarczego. Dla pomocy w terenie patron powoływał w zależności od swego uznania wicepatronów obejmujących zasięgiem kółka w kilku powiatach. W ten sposób z jednej strony Centralne Towarzystwo Gospodarcze całkowicie objęło kontrolą wszystkie kółka rolnicze, z drugiej zaczęło kształtować strukturę organizacyjną przyszłego Związku Poznańskich Kółek Rolniczych, który powstał 1911 r.
Wielkopolska należała do regionu o najwyższym nasyceniu zarówno liczbą kółek rolniczych, jak i członków. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 r. w ruchu kółkowym pojawiły się dwa odrębne nurty. Do 1920 r. Centralne Towarzystwo Gospodarcze wraz z filialnymi towarzystwami rolniczymi sprawowały ścisły patronat nad kółkami rolniczymi. W 1926 r. Centralne Towarzystwo Gospodarcze po połączeniu się ze Zjednoczeniem Producentów Rolnych, Związkiem Dzierżawców I Dóbr Państwowych oraz Towarzystwem Urzędników Gospodarczych przekształciło się w Wielkopolskie Towarzystwo RolniczeStatut Wielkopolskiego Towarzystwa Rolniczego, Poznań 1926.. W 1928 r. Wielkopolskie Towarzystwo Rolnicze organizacyjnie zostało zespolone ze Związkiem Poznańskich Kółek Rolniczych i utworzono jedną organizację w postaci w Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek RolniczychSprawozdanie Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek Rolniczych, Poznań 1928..
Według statutu podstawowym celem Towarzystwa byłoStatut Wielkopolskiego Towarzystwa Kółek Rolniczych, Poznań 1928.:
zespolenie zamierzeń i prac wszystkich rolników, bez względu na obszar posiadanej ziemi, dla podniesienia i obrony rolnictwa i przemysłu rolniczego; szerzenie oświaty rolniczej i postępu rolniczego; wyrabianie u członków poczucia współpracy społecznej i ducha obywatelskiego; szerzenie i popieranie idei spółdzielczości rolniczej; regulowanie stosunków pracy i płacy pomiędzy pracodawcami i pracobiorcami w rolnictwie; obrona interesów swych członków.
W całej swej pracy współdziała Towarzystwo z Wielkopolską Izbą Rolniczą, w ramach układu zawartego z tą organizacją.
Członkami Towarzystwa były:
osoby fizyczne i prawne, będące członkami kółek rolniczych; osoby prawne, nie będące członkami kółek rolniczycha przyjęte przez Radę Główną Towarzystwa lub Radę Powiatowego Oddziału; członkowie honorowi Towarzystwa.
Ustrój Towarzystwa tworzyły:
kółka rolnicze jako podstawowego ogniwo Towarzystwa, powiatowe oddziały Towarzystwa jako pośrednie organizacje obejmujące teren jednego powiatu, Walne Zgromadzenie stanowiące najwyższą władzę Towarzystwa, Rada Główna składająca się z Prezesa i 15 członków wybranych przez Walne Zgromadzenie, Dyrekcji Towarzystwa jako organu wykonawczego Rady Głównej, a zarazem jako Zarząd Towarzystwa.
W skład Dyrekcji wchodziły następujące wydziały:
wydział organizacyjno- administracyjny, wydział oświaty, wydział prawny, wydział pracy, wydział ekonomiczno-społeczny.
Liczba kółek rolniczych Według danych J. Borkowskiego i A. Gurnicza liczba kółek rolniczych i członków w poszczególnych latach przedstawiała się następującoJan Borkowski, Antoni Gurnicz, Kółka rolnicze w II Rzeczypospolitej, LSW, Warszawa 1978.: RokLiczba kółek rolniczychLiczba członkówŚrednia liczba członków w kółku rolniczym1919348 – –19203701700045192144920000441922464180003919234781800038192449419236401925516 – –192650918658371927567202383619285982783546192963132071511930645332935219326583289150193365931174471934661289154419356872946843193670932025451937735332434519387713465645
Majątek Towarzystwa Majątek Towarzystwa tworzono z:
ze składek członkowskich, z zapisów i subwencji, z opłat za korzystanie z urządzeń i działalności Towarzystwa, z ruchomości i nieruchomości.
Według danych J. Borkowskiego i A. Gurnicza finanse centrali Towarzystwa przedstawiały się następująco (w zł): RokSuma składek wpłaconych do centraliProcent realizacji w stosunku do składek deklarowanychSkładki osób prawnychSubwencja Ministerstwa Rolnictwa1927 – –629997500019282045177967000760001929251181846500095100193023675280629911800019311477345749667229261932996595926400 –19331364256720000 –193410942872 – –1935114296723750 –1936 –78 – –19371282718110200 –
Przypisy
Kategoria:Dawne organizacje związane z rolnictwem