Bartążek () – osada w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Stawiguda nad południowym brzegiem jeziora Bartąg. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego. Wieś znajduje się w historycznym regionie Warmia.
Bartążek to najstarsza miejscowość w okolicy dzisiejszego Olsztyna, w części znajduje się na Obszarze Natura 2000 (Puszcza Napiwodzko-Ramucka). Wieś posiada sieć wodociągową, kanalizacyjną oraz telefoniczną, sklep.
Na terenie dawnego majątku dworskiego funkcjonuje Zakład Doświadczalny należący do Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin.
W 2008 roku we wsi mieszkało 286 osób.
Nazwa Nazwa wsi ma pochodzenie pruskie. Pochodzi od nazwy pola osadniczego Berting (Bertingen) nad jeziorem Bartąg, które dało nazwę ziemi BertingenGrzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, s. 3–17.. Nazwy te pochodzą od bartnictwa.
Początkowo założony w 1335 roku majątek rycerski Bartążek stanowił jedyną osadę o nazwie Bartąg (Bertyng). Po założeniu 10 lat później w jego sąsiedztwie czynszowej wsi o tej samej nazwie (dziś Bartąg), zaczęto je rozróżniać. Początkowo Bartążek znany był pod nazwą Bartąg Pruski (Preuschze Bertyng), a sąsiednia wieś zwana była Bartągiem Niemieckim (Deutsche Bertyng) ze względu na osadników z Turyngii. Z czasem nazwa Bartąg (niem. Bertung) przylgnęła do większej i parafialnej wsi (niem. Gross Bertung, dosł. Bartąg Wielki), więc dla odróżnienia dwór i znajdującą się przy nim osadę zaczęto nazywać Bartążkiem (niem. Klein Bertung, dosł. Bartąg Mały). Należący do majątku w Bartążku folwark nazywano zaś Nowym Bartągiem (niem. Neu Bertung) lub po polsku Owczarnią.
Historia mały|Bartążek (Kl. Bertung) na Mapie Świętej Warmii z 1755 roku Bartążek jest najstarszą miejscowością w okolicach Olsztyna. W czasach pruskich znajdowało się tutaj pole osadnicze (lauks) o nazwie Berting (Bertingen), leżące nad jeziorem o tej samej nazwie. Pole dało nazwę ziemi Bertingen, pruskiej jednostce osadniczej należącej do GalindiiGrzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, s. 3–17.. W XIII wieku Galindia była już opustoszała, prawdopodobnie z powodu najazdów litewskich lub polskich. Po podboju Prus przez zakon krzyżacki ziemia Bertingen została włączona do Warmii i znalazła się w komornictwie olsztyńskim pod administracją fromborskiej kapituły warmińskiej.
W roku 1334 warmiński wójt krajowy Henryk von Luter założył na terenie lauksu Berting drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić osadników przed najazdami litewskimi. Decyzja ta umożliwiała sprawniejsze sprowadzanie osadników oraz lokacje nowych wsi i majątków rycerskich. Zameczek ten znajdował się na wzniesieniu nad jeziorem między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg (dziś teren szklarni w Bartążku). We wrześniu 2025 archeolodzy ogłosili odkrycie pozostałości jego zaplecza.
W następnym roku w sąsiedztwie zameczku założono pierwszą osadę w okolicy. Dnia 27 marca 1335 roku Prusowi o imieniu Mekede nadano 4 włóki (ok. 72 ha) na polu Berting ("in Bertyngen"). Dało to początek wsi rycerskiej Bartążek. W kolejnych latach (1335-1348) nadania czterowłókowe (czasem wspólnie dla braci) w Bartążku otrzymali Prusowie: Sautungen, Coyten, Joniken, Pammertzen, Nagripten, Santungen, Tolnik, Macruten, Gauden, Gnaydapen, Posiauten, Neernitz, Permauden, Perbanden, Reauken, Claus, Rawalden, Trenen, Uspan.
Osadnicy należeli do pruskiej szlachty (nobiles) i pochodzili prawdopodobnie z północnej Warmii. Nadania otrzymali na prawie pruskim (różniącego się od chełmińskiego), wobec czego należeli do tzw. wolnych ("ziemian"). Podobnie jak właściciele innych majątków rycerskich, byli zobowiązani do służby zbrojnej na rzecz zakonu krzyżackiego, w ramach chorągwi wystawianej przez kapitułę warmińską.
Z czasem w ziemi Bertingen i sąsiedniej Gudikus powstały kolejne wsie (min. Jaroty w 1342, Bartąg i Tomaszkowo w 1345). Te dwa obszary osadnicze utworzyły komornictwo olsztyńskie, na czele którego z nadania kapituły warmińskiej stanął komornik Sanglade, który urzędował w zameczku w Bartążku. Prawdopodobnie w 1345 roku kolejny wójt Bruno von Luter rozpoczął budowę nowego murowanego zamku, jakieś 9 km na północ od Bartążka, w dogodnym zakolu Łyny (obecny zamek kapituły warmińskiej w Olsztynie).
W maju 1348 roku do zameczku w Bartążku przybyli najwyżsi przedstawiciele kapituły z Fromborka, aby przeprowadzić wizję lokalną do założenia w pobliżu nowego zamku miasta kapitulnego – Olsztyna. Spotkali się wówczas prepozyt Hartmut z Krzyżborka (Hartmut Kreuzburg), dziekan Jan Franck (Johannes von Meissen, późniejszy biskup warmiński) oraz kustosz Jan Stryprock (Johannes Stryprock, późniejszy kolejny biskup), a towarzyszyli im również proboszcz z Bartąga Dietmar, tłumacz Mikołaj i komornik Sanglade.
Po ukończeniu zamku olsztyńskiego i lokowaniu miasta w 1353 roku, zameczek w Bartążku stracił na znaczeniu i uległ zapomnieniu. Podobnie jak większość wsi i osad w komornictwie olsztyńskim, Bartążek został co najmniej dwukrotnie zniszczony w wyniku najazdu litewskiego (21 stycznia 1356) i w trakcie wojny głodowej (8 sierpnia 1414).
Początkowo majątek w Bartążku stanowił 16 pojedynczych gospodarstw ("dworów") należących do tzw. wolnych, bez funkcji sołtysa. Z czasem ich liczba malała, a wskutek najazdów i wojen część gospodarstw pozostawała bez gospodarzy. Dlatego kapituła stopniowo w XVI i XVII wieku zespoliła pojedyncze dwory w jeden majątek i utworzyła w nim własny folwark. Część osadników musiała odrabiać w nim szarwark. Dotychczasowym gospodarzom nadano ziemię w innych miejscach, a ich majątki włączono w 1599 i 1625 roku do folwarku kapitulnego.
Na mapie komornictwa olsztyńskiego z XVII wieku Bartążek (jako Bertung) wymieniony jest jako jeden z dwóch folwarków kapitulnych obok Starego DworuJan Obłąk Mapa komornictwa olsztyńskiego z XVII wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 4 (1961), s. 558-562. Zarządzał nim administrator dóbr kapituły, a świadczenia na jego rzecz oprócz pracowników wykonywali mieszkańcy sąsiednich wsi. Według spisu dóbr kapitulnych z 1718 roku folwark kapituły warmińskiej w Bartążku obejmował 60 łanów (włók). Tak dotrwał do zaboru i sekularyzacji Warmii, gdy przeszedł na własność państwa pruskiego i został oddany w dzierżawę.
Majątek dworski w Bartążku funkcjonował do II wojny światowej. Należał do niego też folwark Owczarnia leżący nad północną częścią jeziora.
W 1945 majątek przeszedł na własność państwa polskiego. Od 1951 funkcjonuje tam Zakład Doświadczalny należący do Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Jego siedziba znajduje się na miejscu dawnego dworu, w otoczeniu zabytkowego parku podworskiego. Na potrzeby zakładu w czasach PRL we wsi powstało osiedle bloków mieszkalnych.
Wieś spełnia również funkcje rekreacyjne dla mieszkańców południowych dzielnic Olsztyna, a część terenu zabudowana jest przez nowe osiedla.
Zabytki park podworski wpisany do rejestru zabytków lipa o obwodzie 630 cm i wysokości 24 m, rosnąca przy drodze na skraju wsi.
Przypisy
Bibliografia Georg Kellmann, Historia parafii Klebark Wielki, jej wiosek i okolic. Parafia p.w. Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Klebarku Wielkim, Klebark Wielki 2007, PLAN ODNOWY MIEJSCOWOŚCI BARTĄŻEK w gminie Stawiguda na lata 2007-2013, 2008
Linki zewnętrzne
Jan Chłosta Z przeszłości Bartąga i Bartążka GOK Stawiguda
Kategoria:Bartążek