Definicja i charakterystyka Neoklasycyzm – nurt w muzyce XX wieku, którego rozkwit przypada na okres międzywojenny (lata 20. i 30.). Zaliczany jest do szeroko pojętego modernizmu. Estetyczne rozwiązania neoklasycyzmu nie były przypisane do jednej, zwartej grupy kompozytorów, a samo podejście poszczególnych twórców cechowało się znacznym zróżnicowaniem teoretycznym i technicznym.

Wstrząs kulturowy wywołany I wojną światową zrewidował stosunek twórców do dziewiętnastowiecznej tradycji. Późnoromantyczny monumentalizm (reprezentowany m.in. przez dzieła Richarda Wagnera czy Richarda Straussa) oraz skrajna, subiektywna emocjonalność ekspresjonizmu (widoczna np. w twórczości Arnolda Schönberga czy Albana Berga) zaczęły być postrzegane przez część nowej awangardy jako przejawy kryzysu cywilizacyjnego oraz kulturowego podłoża nacjonalizmu i militaryzmu. W odpowiedzi na ten kryzys neoklasycyzm zaproponował zwrot ku radykalnemu obiektywizmowi. Kompozytorzy odrzucili skrajny subiektywizm na rzecz rygoru formalnego, powściągliwości ekspresyjnej oraz intelektualizacji procesu twórczego. Istotą tego nurtu nie była jednak prosta rekonstrukcja dawnych stylów, lecz modernizująca gra z tradycją muzyczną (głównie epoki klasycyzmu, a w przypadku odniesień do struktur wcześniejszych – baroku, co w literaturze określa się mianem neobaroku). Strategia ta opierała się na implementacji nowoczesnych środków harmonicznych (np. politonalności, polimetryki) i motorycznej rytmiki w ramy dawnych form architektonicznych (takich jak sonata, koncert grosso czy fuga), co nierzadko owocowało efektem obcości, ironii lub groteski.

Podstawowe założenia estetyczne i techniczne Autonomia dzieła: Sztuka traktowana była jako fenomen autonomiczny i czysto estetyczny. W konsekwencji odrzucano muzykę programową (w opozycji do romantyzmu) oraz postulowano, że zadaniem muzyki nie jest komentowanie rzeczywistości (w opozycji do ekspresjonizmu) ani bezpośrednie stymulowanie afektów. Unikano patosu, egzaltacji i nastrojów ekstatycznych. Prymat rzemiosła: O wartości dzieła decydowała doskonałość warsztatu kompozytorskiego, co stanowiło m.in. reakcję na intuicjonizm oraz antyracjonalne postulaty dadaizmu. Klarowność faktury: Dążono do przejrzystości i zwartości formy, regularnie nawiązując do barokowych technik kontrapunktycznych (fuga) oraz klasycznej formy sonatowej. Związki z muzyką dawnych epok manifestowały się zarówno w warstwie tytulatury (symfonie, sonaty, suity), jak i w stosowaniu stylizacji oraz pastiszu. Redukcja aparatu wykonawczego: W opozycji do wielkich orkiestr wielkoobsadowych przełomu wieków oraz barwności impresjonizmu, neoklasycyzm preferował mniejsze, często kameralne składy wykonawcze o powściągliwej i suchej kolorystyce (często z dominacją instrumentów dętych). Harmonika: Język dźwiękowy pozostawał w sferze rozszerzonej tonalności dur-moll, która jednak była stale redefiniowana poprzez ostre dysonanse, sekwencje akordów polifonicznych oraz przesunięcia tonalne.

Geneza i rozwój geograficzny Prekursorów neoklasycznego podejścia do formy można odnaleźć już w XIX wieku w niektórych utworach Franza Liszta oraz innych kompozytorów, którzy celowo modelowali swoje dzieła na wzorach muzyki dawnej.

Mimo międzynarodowego zasięgu, neoklasycyzm w swojej dojrzałej formie wyewoluował z dwóch głównych centrów regionalnych w Europie: Nurt francuski: Ukształtowany pod częściowym wpływem antyromantycznej estetyki Erika Satie, a w pełni rozwinięty w twórczości Igora Strawińskiego. Za symboliczną datę narodzin neoklasycyzmu przyjmuje się premierę baletu Pulcinella Strawińskiego (1920), w którym kompozytor przetworzył muzykę przypisywaną Giovanniemu Battiscie Pergolesiemu. Do nurtu tego zalicza się także francuską Grupę Sześciu (Les Six). Nurt niemiecki: Rozwijający się równolegle, w dużej mierze w oparciu o teoretyczne koncepcje Ferruccio Busoniego. Nurt ten silnie rezonował z prądem Nowej Rzeczowości (Neue Sachlichkeit) w niemieckich sztukach plastycznych i był reprezentowany przede wszystkim przez Paula Hindemitha, który rozwijał koncepcję muzyki użytkowej (Gebrauchsmusik) oraz neobarokowej polifonii.

Kontekst polski W muzyce polskiej neoklasycyzm stał się dominującym prądem estetycznym w okresie międzywojennym oraz w pierwszej dekadzie po II wojnie światowej. Głównym czynnikiem formującym to zjawisko była działalność Stowarzyszenia Młodych Muzyków Polaków w Paryżu. Polscy twórcy masowo podejmowali studia u legendarnej pedagog Nadii Boulanger, która propagowała estetykę i warsztat kompozytorski oparty na myśli Igora Strawińskiego.

Czołowymi reprezentantami polskiego neoklasycyzmu byli: Grażyna Bacewicz – uznawana za ikonę nurtu w Polsce, autorka licznych utworów na instrumenty smyczkowe i fortepian, charakteryzujących się rygorem formalnym, motoryką i techniczną wirtuozerią; Michał Spisak oraz Antoni Szałowski – kompozytorzy tworzący w ścisłym kręgu paryskim; Aleksander Tansman – łączący wpływy polskie, francuskie i kosmopolityczne; Karol Szymanowski – w swoim późnym okresie twórczości (np. IV Symfonia koncertująca); Witold Lutosławski – wczesny okres jego twórczości (do końca lat 40., m.in. I Symfonia, Uwertura smyczkowa) wyrastał bezpośrednio z techniki neoklasycznej, zanim kompozytor wypracował swój własny, dojrzały styl sonorystyczny.

Przedstawiciele Do najważniejszych przedstawicieli neoklasycyzmu i kompozytorów czerpiących z tej estetyki należeli: Igor Strawinski, Béla Bartók, Paul Hindemith, Siergiej Prokofjew (którego Symfonia klasyczna z 1917 roku stanowiła wczesną zapowiedź nurtu), Dmitrij Szostakowicz, Albert Roussel oraz członkowie Grupy Sześciu (m.in. Arthur Honegger, Darius Milhaud, Francis Poulenc).

Inne znaczenia terminu W anglosaskiej literaturze poświęconej muzyce popularnej termin neoclassical bywa używany w celach klasyfikacyjnych w odniesieniu do niektórych podgatunków rocka progresywnego (np. rock neoklasyczny) oraz nurtów muzyki dark wave i ambient. Zjawiska te opierają się na wykorzystywaniu sampli, instrumentów smyczkowych lub dawnych struktur melodycznych w muzyce elektronicznej i gitarowej, nie wykazują jednak bezpośrednich powiązań ideowych ani warsztatowych z dwudziestowiecznym neoklasycyzmem w muzyce poważnej.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Muzyka współczesna