thumb 13 pułk Ułanów Wileńskich (13 p.uł.) – oddział kawalerii Samoobrony Litwy i Białorusi, Wojska Litwy Środkowej, Wojska Polskiego II RP oraz Armii Krajowej.
Pułk powstał w listopadzie 1918 jako oddział konny rtm. Władysława Dąbrowskiego. Przekształcony w 1 pułk Ułanów Wileńskich wziął udział w zajęciu Wilna, a potem walczył w wojnie polsko-bolszewickiej na froncie litewsko-białoruskim. W czasie bitwy warszawskiej prowadził działania rajdowe na tyłach wojsk sowieckich na północnym Mazowszu, a w czasie bitwy niemeńskiej działania pościgowe w kierunku na Mołodeczno. W październiku 1920 dołączył do grupy wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego, których zadaniem było opanowanie Wilna i Wileńszczyzny.
W okresie pokoju pułk stacjonował w garnizonie Nowa Wilejka, a jego szwadron zapasowy w garnizonie Wołkowysk. Święto pułkowe obchodzone było 25 lipca, w rocznicę boju pod Janowem w 1920.
W kampanii wrześniowej pułk prowadził działania w ramach macierzystej Wileńskiej Brygady Kawalerii. 2 września zamykał kierunek Piotrków Trybunalski – Tomaszów Mazowiecki. W kolejnych dniach wycofywał sie przez Opoczno i Sulejów, by 9 września znaleźć się nad Wisłą w rejonie Maciejowic. Tu przeprawił się na środkach podręcznych i wpław na prawy brzeg Wisły, gdzie dowódca pułku zdołał zebrać niepełne dwa szwadrony. Około 17 września w rejonie Włodawy resztki pułku dołączyły do Mazowieckiej Brygady Kawalerii i w jej składzie walczyły pod Suchowolą. Wobec niemożności przebicia się na południe do granicy polsko-węgierskiej, 27 września pułk został rozwiązany.
Formowanie i zmiany organizacyjne Pod koniec listopada 1918, w ramach Samoobrony Wileńskiej powstał oddział konny rtm. Władysława Dąbrowskiego. Duży napływ uzbrojonych ochotników z końmi w ciągu kilku dni pozwolił przekształcić oddział w szwadron. 27 grudnia, w majątku Pośpieszka pod Wilnem, z oddziałów konnych Samoobrony Litwy i Białorusi, sformowany został 1 pułk Ułanów Wileńskich. Następnego dnia pułk przeniesiony został do garnizonu Wilno, do koszar na Antokolu. W czerwcu 1919 otrzymał numer i nazwę – 13 pułk Ułanów Wileńskich. 31 grudnia pułk składał się z trzech szwadronów liniowych, oddziału karabinów maszynowych oraz oddziału pionierów i liczył 25 oficerów i 220 ułanów.
Służyło w nim wielu tzw. „zagończyków”, do których zaliczał się także jego pierwszy dowódca mjr Władysław Dąbrowski ps. „Dąb”. Po wcieleniu pułku do odrodzonego Wojska Polskiego, nadano mu nazwę 13 pułku ułanów, pomijając przydomek „wileński”. Pomimo tego, od pierwszych dni swego istnienia nosił nieoficjalnie tę nazwę, podkreślającą pochodzenie jego żołnierzy.
Działania wojenne 1 stycznia 1919 pułk pod dowództwem rtm. Dąbrowskiego opanował Wilno, rozbrajając oddziały niemieckie. Jednak już 6 stycznia musiał wycofać się pod naporem jednostek sowieckich. Na rozkaz dowódcy Samoobrony Wileńskiej gen. Władysława Wejtki część oddziałów miała zdać broń oddziałom niemieckim, a następnie zostać przewieziona transportami kolejowymi do Łap. 1 pułk Ułanów Wileńskich odmówił wykonania tego rozkazu i pomaszerował w pełni uzbrojony do Brześcia i dołączyły do Grupy gen. Antoniego Listowskiego. Pułk stanowił jej trzon w walkach prowadzonych na Polesiu. Bił się z powodzeniem o Biteń, Janów i Pińsk. W czasie operacji zaczepnej Wojska Polskiego w kierunku Baranowicz, Lidy i Wilna, grupa prowadziła działania w składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Później uczestniczył w walkach wojsk Frontu Litewsko-Białoruskiego, między innymi w bojach o Mołodeczno i Borysów nad Berezyną. 15 stycznia 1920 pułk został wycofany z frontu do Wilna. Na przełomie maja i czerwca pułk w składzie taktycznej grupy bojowej płk. Stanisława Małachowskiego, w ramach Grupy Operacyjnej gen. Lucjana Żeligowskiego wziął udział w zerwaniu pierwszej operacji zaczepnej sowieckich wojsk Frontu Zachodniego. W czasie lipcowej operacji zaczepnej sowieckiego Frontu Zachodniego pułk prowadził działania opóźniające w ramach ugrupowania polskiej 1 Armii. W drugiej dekadzie lipca pułk z półbaterią artylerii konnej osłaniał odwrót 10 Dywizji Piechoty znad Niemna. 24 lipca wyruszył ze Starej Kamionki w kierunku Janowa. Po forsownym marszu dotarł w nakazany rejon i uzupełniał swoje szwadrony resztkami rozbitego pod Grodnem 113 pułku ułanów. W trakcie prac organizacyjnych ubezpieczenia zameldowały o nadciągającej kolumnie sowieckiej 15 Dywizji Kawalerii. Dowódca pułku nakazał wycofanie z miejscowości taborów i artylerii. Ochraniać je miał 3 szwadron. Maszerującą w kierunku na Osowiec kolumnę zaatakowała sowiecka kawaleria. Pierwszą szarżę odparły karabiny maszynowe i artyleria strzelająca na wprost. Równocześnie ppłk Mścisław Butkiewicz poprowadził na nieprzyjacielskie skrzydło szarżę siłami 1 i 2 szwadronów. Zmusiło to czerwonoarmistów do odwrotu. Późnym popołudniem pododdziały 13 pułku ułanów zaatakowała kolejna brygada sowieckiej 15 DK. Zacięte walki przerodziły się w szereg indywidualnych pojedynków na białą broń. W walce wręcz dowódca polskiego pułku ppłk Butkiewicz pokonał i ciężko ranił dowódcę sowieckiej brygady kawalerii. Polscy ułani uzbrojeni w lance odnosili duże sukcesy w walce, a przeciwnik wobec tego rodzaju broni był bezradny. Po kilku godzinach zapadający zmrok zmusił obie strony do przerwania walki.
W czasie bitwy warszawskiej część pułku prowadziła działania rajdowe na tyłach wojsk sowieckich na północnym Mazowszu. W czasie bitwy niemeńskiej pułk początkowo utrzymywał łączność taktyczną między 3 Dywizją Piechoty Legionów a Dywizją Górską, a następnie został włączony do 2 Brygady Jazdy, która w ramach grupy pościgowej prowadziła pościg za wycofującymi się wojskami prawego skrzydła sowieckiego Frontu Zachodniego w kierunku na Mołodeczno.
Pod koniec pierwszej dekady października 1920 r., gdy część pododdziałów pułku prowadziła działania rozpoznawcze w kierunku Mińska, został on przekazany do 3 Dywizji Piechoty Legionów prowadzącej natarcie na Święciany, a następnie na kierunku Kobylnik – Duniłowicze – Głębokie. Następnie dołączył do grupy wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego, których zadaniem było opanowanie Wilna i Wileńszczyzny. W działaniach tych pułk wykonał kilka zagonów: na Szyrwinty, na Pozelwę i wreszcie w osławionym zagonie Wileńskiej Brygady Jazdy na Kiejdany. W czasie jednego z nich pułkownik Mścisław Butkiewicz wyruszył z Wornian i przeprawił się mostem kolejowym przez Wilię, po czym w bród przez Żejmianę koło wsi Drużele i podjął marsz na Podkrzyż, Dojlidany, Poszyle, Gieglówkę. Koło wsi Helenowo pluton podchorążego Wacława Rusieckiego z 2 szwadronu wykonał szarżę na litewskich huzarów i wziął 8 jeńców i 10 koni.
Przez cały 1921 pułk pełnił służbę na linii demarkacyjnej z Litwinami. 13 kwietnia 1922 został przewieziony transportami kolejowymi do Głębokiego, gdzie stacjonował, zwalczając jednocześnie sowieckie grupy dywersyjne.
Kawalerowie Virtuti Militari i odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowej 40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920śp. uł. Ignacy Bakinowski nr 3576plut. Wojciech Berdowskikpr. Aleksander Brochocki nr 3898ppor. Andrzej Brochocki nr 3537por. Stanisław Brochocki nr 3536plut. Witold Bukoppłk Mścisław Butkiewiczkpr. Jan Chaleckikpr. Antoni Downarowiczrtm. Konstanty Drucki-Lubeckippor. Józef Fiedorowiczplut. Mirosław Gajewskiuł. Leon Gębuśrtm. Kazimierz Hrakałło-Horawskist. uł. Jan Iwaszkiewiczplut. Jan Kalińskipchor. Wacław Kamionkakpr. Kazimierz Kiktyszpchor. Jan Konarzewskiśp. ppor. Apolinary Krasowski nr 3570st. uł. Józef Krasowskippor. Wacław Krydelplut. Michał Kubskipchor. Konstanty Kuczyńskikpr. Wacław Lipowiczst. wchm. Stanisław Ładakpr. Stanisław Ławrowskiuł. Jan Michałowskirtm. Mikołaj Michniewicz-Hetmankpr. Bolesław Obuchowskikpr. Wacław Pac-Pomarnackiplut. Stanisław Poźniakst. wachm. Julian Puzinawskist. wachm. Włodzimierz Prosińskiplut. Franciszek Romanowskiplut. Stanisław Rusieckippor. Witold Rusieckikpr. Antoni Sawickist. uł. Stanisław Sawlewiczplut. Jan Songinuł. Józef Strumiłłouł. Jan Symonowiczkpr. Alfred Szachnoplut. Witold Szczemińskist. wchm. Józef Szokol-Ejgertplut. Stefan Szyłkiewiczplut. Władysław Trachimpchor. Jan Tyszkiewiczst. wachm. Kalikst Węcławowiczst. wachm. Faustyn Zdrojewski nr 3545
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojsk Litwy Środkowejpchor. Stanisław Aleksandrowiczpor. Karol Bohdanowiczuł. Jan Borguldppłk Mścisław Bulkiewiczpor. Stanisław Chodzyńskiuł. Józef Chrzanwchm. Władysław Dobrowolskiuł. Walenty Drożdżyńskikpr. Władysław Druciarzkpr. Józef Falaszuł. Stanisław Gałkauł. Mieczysław Garbowskiwchm. Stanisław Guźniczakuł. Władysław Gzikppor. Jackowskirtm. Witold Jukowieckirtm. Józef Juniewiczpłk Franciszek Kaczkowskipchor. Wacław Kamionkost. uł. Władysław Kawelkpr. Jan Kędrakpr. Antoni Kokotst. uł. Józef Krawczykuł. Ferdynand Krukowskipchor. Konstanty Kuczyńskiplut. Adam Kuliberdartm. Bolesław Lisowskist. uł. Roman Lisspor. Witold Masłowskirtm. Mikołaj Michniewicz-Helmanuł. Stanisław Mokswast. uł. Jan Nogaplut. Józef Ogórekuł. Jan Piątekpchor. Włodzimierz Prosińskist. uł. Władysław Rakst. uł. Romuald Raubast. uł. Franciszek Rudomiauł. Wacław Rudominppor. Stanisław Rusieckippor. Wacław Rusieckist. uł.Władysław Słononauł. Jan Spychałost. uł. Wacław Stanowskikpr. Franciszek Świechplut. Stefan Szyłkiewiczppor. Bronisław Szymkiewiczuł. Stanisław Trojanpchor. Józef Tyszkiewiczwachm. sztab. Bronisław Urbanowiczuł. Adam Włodarczykst. uł. Józef Wojciechowskiuł. Władysław Wojciechowskist. uł. Czesław Zygmuntowicz
Pułk w okresie pokoju thumb|Muzeum 13 p.uł. w Wilnie; 1931 r. W końcu 1921 pułk pełnił służbę na granicy z Litwą, a następnie przez krótki czas stacjonował w Głębokiem. Ostatecznie pod koniec 1922 został przeniesiony do Nowej Wilejki, gdzie przebywał do końca istnienia II RP. Po przyłączeniu Litwy Środkowej do Rzeczypospolitej pułk w latach 1922–1924 wchodził w skład III Brygady Jazdy, a w latach w latach 1924–1937 w skład 3 Samodzielna Brygada Kawalerii. Po ostatniej przed wybuchem II wojny światowej reorganizacji kawalerii w 1937 pułk pozostał w Wileńskiej Brygadzie Kawalerii.
19 maja 1927 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 30 kwietnia jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174.. 6 czerwca 1928 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zmienił datę święta pułkowego 13. p.uł. z dnia 30 kwietnia na dzień 25 lipcaDz. Rozk. MSWojsk. Nr 15 z 6 czerwca 1928, poz. 175..
18 marca 1930 Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę „13 pułk Ułanów Wileńskich”Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 9 z 18 marca 1930, poz. 90, w oryginale „13 pułk ułanów wileńskich”.. Szwadron tatarski Minister Spraw Wojskowych rozkazem z 9 czerwca 1936 nadał 1 szwadronowi 13 pułku Ułanów Wileńskich nazwę „Tatarskiego”. Od tego roku zaczęto kierować do niego wszystkich poborowych Tatarów polskich. Podczas uroczystego składania serca marszałka Józefa Piłsudskiego na cmentarzu wileńskim na Rossie, 1 szwadron pełnił honorową asystę. Podczas święta pułkowego 25 lipca 1937 wręczono szwadronowi buńczuk wykonany według wzorów starotatarskich, który ufundowany został przez całą społeczność tatarską Polski.
Koszary mały|koszary w Nowej Wilejce (2020)
22 grudnia 1918 ochotnicze oddziały jazdy Samoobrony Wileńskiej skoncentrowały się w majątku Aleksandrowiczów w Pośpieszce i utworzyły 1 pułk Ułanów Wileńskich. Dzień później ułani przenieśli sie na Antokol do dawnych koszar rosyjskiego 3 pułku Kozaków Dońskich. 5 stycznia 1919 pułk opuścił miasto, by powrócić do niego dopiero 15 stycznia 1920 i zająć Koszary Poniatowskiego. Stąd 23 kwietnia wyruszył na front. Po zakończeniu działań bojowych pełnił służbę graniczną w okolicach Podbrzezia, a do Wilna powrócił w ostatnich miesiącach 1921, zajmując najprawdopodobniej Koszary Kalwaryjskie. Już 13 kwietnia 1922 pułk został wywieziony ponownie na kwatery polowe, tym razem w rejon Głębokiego.