Manuel I Szczęśliwy (; ur. 31 maja 1469 w Alcochete, zm. 13 grudnia 1521 w Lizbonie) – książę Beja w latach 1481–1495, książę Viseu w latach 1484–1495, król Portugalii i Algarve w latach 1495–1521 z dynastii Aviz.
Przydomek Manuela pochodzi od słów XVI-wiecznego humanisty Damião de Góisa, który nazwał go „najszczęśliwszym”.
Urodził się w Alcochete jako syn Beatrycze, księżniczki Beja i Ferdynanda, księcia Viseu. Początkowo nie miał szans na odziedziczenie tronu Portugalii – dopiero po śmierci swojego kuzyna – Alfonsa oraz 5 starszych braci Manuela objął tron po Janie II. Jego rodzona siostra Eleonora de Viseu była żoną Jana II. Został ogłoszony królem 26 października 1495 roku.
Panowanie Panowanie Manuela zapoczątkowało złoty wiek Portugalii, który trwał aż do połowy rządów jego syna, Jana III. Na kortezach w Montemor-o-Novo na początku swoich rządów Manuel pozwolił rodzinie zamordowanego księcia Braganzy wrócić do kraju. Nadał jego najstarszemu synowi wszystkie dobra odebrane przez króla Portugalii Jana II.
Gospodarka Portugalii W okresie złotego wieku rolnictwo w Portugalii orientowało się bardziej na rynek. Powstawały liczne miejskie rynki zbytu na podstawowe uprawy, a rolnicy z większą ilością ziemi skupiali się na uprawach na eksport. Zaczęto dzierżawić tereny dla przedsiębiorców, a ci podnajmowali ją chłopom. Rosło zapotrzebowanie na tereny pod rolnictwo, korona próbowała kontrolować transfery ziemi, a zyski dla budżetu z czynszów i opłat znacznie wzrosły. Zaczęto osiedlać tereny opuszczone podczas epidemii czarnej ospy oraz wycinać lasy pod pola uprawne. Nadmierne wylesianie terenów spowodowało zapoczątkowanie przez Manuela programu sadzenia drzew.
Portugalski handel skorzystał na złotym wieku najwięcej ze wszystkich gałęzi w gospodarce. Dzięki zacieśnianiu monopolu handlowego oraz zwiększeniu wydajności ściągania podatków znacznie zwiększono wpływy do portugalskiego budżetu. Eksportowano z Portugalii sól, wino, oliwę z oliwek, suszone owoce, wosk i miód a importowano zboża, tekstylia, wyroby żelazne i broń palną. W Lizbonie osiedlali się kupcy z całej Europy. Jednym z dochodów z handlu był reeksport towarów zza oceanu. W 1499 przeniesiono portugalskie centrum handlu z Brugii do Antwerpii, gdzie zaczęto sprzedawać pieprz oraz produkty z dalekiego wschodu. W 1520 roku ogłoszono monopol portugalski na handel pieprzem.
W 1500 roku utworzono papiery wartościowe (), które stały się elementem finansowania państwa portugalskiego i w szybkim czasie zostały skonsolidowane w dług narodowy. Poprzez działanie () scentralizowano system finansowy oraz wprowadzono system księgowości podwójnej.
Prawo, architektura i sztuka W 1505 r. Manuel zarządził reformę praw wydanych za panowania Alfonsa V, nazwanych . W ramach reformy zrewidowano dawne zarządzenia oraz nakazano sporządzenie wykazów czynszów wszystkich kaplic, szpitali, przytułków i instytucji. Przeprowadzono dochodzenie w celu sprawdzenia rzetelności składanych oświadczeń. Rejestry zostały włączone do ksiąg gruntowych () wszystkich posiadłości i płatności feudalnych (). Każda z nich miała posiadać dane zapisane w dwóch księgach: jedną do przechowywania w tychże domach i kaplicach, a drugą w królewskim archiwum Torre do Tombo. Kodeks wydrukowano w 1514 r., a ostatecznie poprawiony i ukończony tekst nazwano i wydano w 1521 roku.
Korzystając z bogactwa, Manuel wybudował wiele kościołów, klasztorów i budynków królewskich w stylu manuelińskim, m.in. królewska rezydencja w Belém, Torre de Belém oraz niedokończony za życia Manuela klasztor Hieronimitów. Na dworze manuelińskim poezja była poważana, a tacy autorzy jak Bernardim Ribeiro, czy Francisco de Sá de Miranda spędzali tam swoją młodość.
Polityka wobec mniejszości religijnych Manuel I początkowo nie był wrogo nastawiony do Żydów mieszkających w Portugalii. Świadczy o tym fakt, że wyzwolił Żydów wypędzonych z Kastylii, którzy zostali jeńcami za panowania Jana II, z powodu braku środków na zapłatę podatku. Dodatkowo Żydzi generowali dochody w handlu, a ich ewentualne wygnanie z kraju spowodowałoby kryzys gospodarczy. Mimo tego, w 1497 Manuel zmienił swoje stanowisko. Prawdopodobnie przyczyniły się do tego naciski ze strony władców Kastylii i Aragonii – Izabeli Katolickiej oraz Ferdynanda Aragońskiego. Władcy uwarunkowali swoją zgodę na zaślubiny Manuela z ich córką – Izabelą z Asturii na kwestii pozbycia się Żydów z Portugalii.
31 października 1497 roku Manuel rozkazał wygnanie wszystkich Żydów i muzułmanów z państwa. Decyzję króla poparło duchowieństwo oraz rady miejskie, natomiast część szlachty obawiała się wzmocnienia wrogów Portugalii z Afryki Północnej. Następnie władca nakazał odebranie rodzinom żydowskim dzieci poniżej 14 roku życia i ich przymusowe ochrzczenie. Duchowni doradcy oraz kościół poparli decyzję króla. W obronie Żydów stanęły rodziny katolickie, które pomagały rodzinom żydowskim ukrywać swoje dzieci. Władca, obawiając się początku kryzysu gospodarczego w państwie, utrudniał Żydom emigrację. Nie udostępnił wydalonym rodzinom statków oraz zamknął dwa z trzech portów, zmuszając tym samym Żydów do przybycia do Lizbony. Zaproponował, że pozorne przyjęcie wiary katolickiej podczas chrztu pozwoli im zachować rodziny i majątki. Co więcej, obiecał dwudziestoletni okres ochronny, w którym nikt nie będzie kontrolował autentyczności ich wiary. Większość rodzin zaakceptowało te warunki i zostawało tak zwanymi (), którzy praktykowali judaizm w ukryciu. Bardziej konserwatywne rodziny decydowały się na wygnanie z Portugalii, lub popełniały samobójstwa. Mimo tego władca zabronił nowym chrześcijanom podróżowania za granicę oraz zakazał sprzedawanie majątków bez specjalnej zgody.
Natomiast proces nawracania portugalskich muzułmanów znacznie różnił się od nawracania Żydów. Dzieci rodzin muzułmańskich nie zostały przymusowo ochrzczone, ponieważ obawiano się odwetów ze strony państw z Afryki Północnej, a sami muzułmanie w przeciągu kilku pokoleń całkowicie zasymilowali się z kulturą portugalską.
Pogrom w Lizbonie Za panowania Manuela doszło do pogromu w Lizbonie w Wielkanoc 1506 roku, którego ofiarą padli nowi chrześcijanie. Reakcja władcy na to wydarzenie była gwałtowna, najbardziej fanatyczni mnisi zostali pozbawieni stanowisk i spaleni, majątki przywódców pogromu zostały odebrane, a sami przywódcy powieszeni. Król zlikwidował również (), który rządził gminą. Po tych wydarzeniach król podejmował próby przyspieszenia integracji nowych chrześcijan do społeczeństwa. Zniesiono m.in. ograniczenia podróżowania, czy sprzedaży majątku oraz zezwolił nowym chrześcijanom ubieganie się o urzędy w zakonach religijnych, czy w zakonach wojskowych. Z drugiej strony zakazano ksiąg hebrajskich (z wyjątkiem ksiąg medycznych) oraz zabroniono praktykowanie żydowskich zwyczajów religijnych, czy edukacji żydowskiej.
Ekspansja Portugalii Manuel I planował wysłanie ekspedycji liczącej 26 tys. żołnierzy do Afryki, jednak spotkał się z oporem rady królewskiej i królowej Portugalii – Marii Aragońskiej. Władca Portugalii wysłał pomoc liczącą 30 statków i karawel do Republiki Weneckiej, by wspomóc ją w wojnie z Imperium Osmańskim.
Nowe odkrycia geograficzne Pierwsza wyprawa licząca 4 statki i dowodzona przez Vasca da Gamę wypłynęła z Santa Maria de Belém w lipcu 1497 roku. Dotarła początkowo do wyspy Santiago, a po około 90 dniach na morzu opłynął Przylądek Dobrej Nadziei (listopad 1497). Przekroczono limit nawigacyjny ustalony przez Bartolomeo Diasa, dzięki czemu byli w stanie odkryć Natal (25 grudnia), miesiąc później rzekę Zambezi, a w marcu 1498 wyspę Mozambik. Następnie wyprawa dotarła do Mombasy oraz Malindi, skąd zrekrutowano arabskiego nawigatora, który wskazał drogę do Indii. W maju dotarli do Kalikutu na Półwyspie Indyjskim. Po trzech miesiącach spędzonych w Kalikucie 29 sierpnia 1498 roku Vasco da Gama wypłynął z Indii, a jego statki były wypełnione przyprawami. W drodze powrotnej odkryto Wyspę Świętej Marii. Nieopodal Wysp Zielonego Przylądka ekspedycję nawiedził sztorm, który zmusił ich do rozdzielenia się. Część wyprawy pod dowództwem dotarła do Lizbony w lipcu 1499. Druga część dowodzona przez da Gamę dopłynęła do Azorów, gdzie na wyspie Terceira zmarł jego brat – Paulo. Ostatecznie statki pod jego dowództwem dopłynęły do Lizbony w sierpniu 1499 roku.
W Marcu 1500 r. wyruszyła ekspedycja Pedra Alvareza Cabrala w celu ustanowienia portugalskiego dominium w Indiach. Postępując zgodnie z instrukcjami Vasca da Gamy, Cabral stopniowo oddalał się od wybrzeża Afryki, aby uniknąć ciszy morskiej. 22 kwietnia 1500 Cabral dostrzegł nieznany ląd, który nazwano Ziemią Prawdziwego Krzyża (). Próbowano nieskutecznie porozumieć się z tubylcami, a następnie flota zakotwiczyła się w zatoce Porto Seguro. Cabral wysłał statek dowodzony przez Gaspara de Lemos, by poinformował Manuela o nowym odkryciu, następnie wyruszył z Brazylii do Indii, gdzie dotarł w sierpniu 1500. W grudniu wyruszył do Koczinu, gdzie następnie założył faktorię handlową, a w styczniu dotarł do Kannuru. Ostatecznie powrócił do Portugalii w czerwcu lub lipcu 1501 roku.
W 1500 roku wyruszyła ekspedycja licząca 2 statki pod dowództwem Gaspara Corte-Reala, w celu znalezienia drogi do Indii przez biegun polarny. W tym samym roku dotarł do Nowej Fundlandii. W 1501 roku podczas wyprawy powrotnej do Portugalii żeglarz zaginął, a jego brat – Miguel Corte-Real – w 1502 roku podjął nieudaną próbę jego znalezienia.
W 1502 r. druga ekspedycja licząca 20 statków pod dowództwem Vasca da Gamy wyruszyła do Indii. 18 października 1502 r. wyprawa dotarła do Kannuru. Portugalczycy weszli w negocjacje z lokalnym i zażądali wysiedlenia wszystkich Arabów z państwa. Po odrzuceniu tego żądania statki portugalskie ostrzelały miasto 2 listopada 1502. Ekspedycja powróciła do Portugalii we wrześniu 1503 roku. Ze złota ofiarowanego przez sułtana Kilwy w ramach trybutu wykonano . W 1505 roku Manuel mianował Francisco de Almeide na stanowisko wicekróla Indii Portugalskich. W latach 1505–1509 wybudował fortece portugalskie w Koczimie, Kannurze, , Kilwie oraz Sokotrze. Jego głównymi zadaniami było wprowadzenie monopolu portugalskiego na handel w Indiach oraz szukanie sojuszy z lokalnymi władcami. Mając świadomość braku wystarczających ilości zasobów na zdobycie Półwyspu Indyjskiego, Portugalczycy ograniczyli się do kontroli morskiej oraz rządzenia poprzez strefy wpływów. W 1506 r. wyruszyła ekspedycja pod dowództwem Tristão da Cunhy. Dotarła do Malabaru, by wspomóc oblężonych Portugalczyków w Kannurze. W 1508 r. wypłynęła wyprawa 16 statków pod dowództwem Diogo Lopeza de Sequeira, których celem było dotarcie do Malakki. Początkowo został dobrze przyjęty przez tubylców, jednak ich nastawienie zmieniło się pod wpływem arabskich kupców, którzy byli wrogo nastawieni do Portugalczyków. Pod wpływem spisków tubylców i arabskich kupców ekspedycja była zmuszona wrócić do Lizbony w 1510 roku.
Podboje Afonsa de Albuquerque