Jakub Wujek SJ (ur. 1541 w Wągrowcu, zm. 27 lipca 1597 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, jezuita, doktor teologii, rektor Jezuickiej Akademii Wileńskiej, rektor Kolegium jezuitów w Poznaniu, autor przekładu Biblii na język polski.
Życiorys Urodził się w 1541 roku w Wągrowcu, jako syn ławnika sądowego Macieja i jego żony Elżbiety. Pochodził z religijnej i majętnej rodziny – Wujkowie posiadali ziemie, ogrody i browar. Jakub odebrał podstawowe wykształcenie w szkole cysterskiej. W 1555 roku udał się na Śląsk, najprawdopodobniej do Wrocławia, gdzie uczył się w szkole humanistyczno-reformacyjnej. Nauczył się wówczas języka niemieckiego i zbliżył się do luteranizmu. W 1558 roku powrócił do Wągrowca i został nauczycielem w szkole parafialnej. Pod wpływem tamtejszego księdza i lektury dzieł Stanisława Hozjusza, powrócił do wiary katolickiej. Jeszcze w tym samym roku przerwał pracę i udał się do Krakowa, gdzie 26 kwietnia rozpoczął rok akademicki na Akademii Krakowskiej. Jego wykładowcami byli m.in. Jakub Górski, Jan Nicz i Benedykt Herbest. Studiował sztuki wyzwolone i języki klasyczne. Wybuch epidemii w 1559 roku spowodował konieczność przerwania studiów, jednak Wujkowi udało się zaliczyć wszystkie egzaminy i przed 15 czerwca uzyskał stopień bakałarza. Za radą Herbesta, udał się do biskupa Jakuba Uchańskiego i rozpoczął pracę nauczyciela łaciny, greki i niemieckiego.
W 1562 roku Uchański został prymasem i wysłał Wujka wraz z dwoma swoimi bratankami do Kolegium jezuickiego w Wiedniu. Studiował filozofię pod kierunkiem Filipa Widmanstadta i dwa lata później uzyskał magisterium. Po powrocie do Polski, Uchański mianował go kanonikiem łęczyckim i swym sekretarzem. W 1565 roku postanowił wstąpić do jezuitów. Ponieważ w Polsce nie było wówczas nowicjatu, musiał udać się do Rzymu. 25 lipca rozpoczął życie zakonne, a 8 grudnia złożył pierwsze śluby i przeniósł się na studia teologiczne do Collegium Romanum. Będąc studentem, prowadził jednocześnie wykłady z języka hebrajskiego. Nie zdążył ukończyć studiów w Rzymie, gdyż we wrześniu 1567 roku musiał wracać do Polski. Z polecenia prowincjała Franciszka Sunyera, przed 5 listopada w Braniewie odbył egzamin magisterski ze sztuk wyzwolonych i bakalaureat z teologii. Następnie udał się do Pułtuska, gdzie nauczał retoryki i katechizmu. W kwietniu 1568 roku generał zakonu jezuitów Franciszek Borgiasz wyraził zgodę, by Wujek mógł złożyć profesję wieczystą i przyjąć sakrament święceń. 3 października złożył śluby, a w listopadzie przyjął święcenia. Wkrótce potem rozpoczął posługę kapłańską, a także został mianowany wicerektorem Kolegium jezuitów w Pułtusku. Rozwijająca się epidemia spowodowała tymczasowe zamknięcie Kolegium, a Wujek wyjechał do rodzinnego Wągrowca, gdzie jeszcze podupadł na zdrowiu. W 1570 roku udał się do Warszawy, gdzie miał wygłosić rekolekcje dla dworu, jednak tam ponownie ciężko zachorował. 22 grudnia dzięki staraniom prowincjała Wawrzyńca Maggio, odbył egzamin i uzyskał stopień naukowy doktora teologii.
W 1570 roku Wujek wydał swoją pierwszą pracę: „Iudiciumalbo rozsądek niektórych Katholików o Confessiey Sędomierskiey”, która została skierowana przeciwko innowiercom. W tym samym roku ukazało się tłumaczenie małego katechizmu Piotra Kanizego „Maluczki katechyzm Kościoła powszechnego abo nauka krześciajańskiej pobożności”. Dwa lata później przełożył także katechizm Jakuba Ledesmy: „Nauka chrześcijańska albo Katechizmik dla dziatek”. Większość dzieł wydawał anonimowo. Sunyer chciał aby Wujek kontynuował pracę pisarską i wydał postylle katolickie, gdyż jedyne dostępne były wówczas protestanckie postylle Reja. Pracę nad nią rozpoczął w 1571 roku, jednak musiał ją przerwać, gdyż prowincjał przeniósł go do Poznania. Udał się tam wraz z Szymonem Wysockim i dwoma innymi jezuitami, gdzie mieli założyć nowe Kolegium jezuitów. Zajął się organizacją środków na utrzymanie pracowników, budową kolegium, pracą duszpasterską i literacką. Jednym z jego dzieł powstałych w Poznaniu jest , skierowane przeciwko Franciszkowi Stankarowi.
20 maja 1578 roku opuścił Poznań i udał się do Wilna, gdzie został rektorem tamtejszego kolegium. Miało to odciążyć go w obowiązkach, gdyż sprawami administracyjnymi miał zająć się Piotr Fabrycy Kowalski. Wujkowi przypisuje się rozwój szkoły, dzięki któremu Stefan Batory podniósł ją do rangi Akademii, jednak nie ma na to dowodów. Rok później król prosił władze zakonu, by pozwoliły wysłać Wujka do Siedmiogrodu. Jakub zrezygnował ze stanowiska rektora i wyjechał tworzyć misję w Koloszwarze, by szerzyć działalność kontrreformacyjną. Pomimo trudów pracy duszpasterskiej i niechętnej miejscowej ludności, wydał trzynaście prac, w tym „Czyściec” oraz „Dialysis”. Z misji w 1584 roku odwołał go prowincjał Jan Paweł Campano.
Po powrocie do Polski, jego zadaniem był przekład Biblii na język polski. Dotychczasowe tłumaczenie (Biblia Leopolity) z 1561 roku, oceniano jako niewystarczające i zawierające błędy i nieścisłości. W tym celu udał się do Rzymu, by omówić sprawę z generałem zakonu Claudio Acquavivą. W 1586 roku został wiceprowincjałem prowincji polskiej, toteż miał mało czasu na pracę nad tłumaczeniem. Ponieważ epidemia doprowadziła do śmierci wielu zakonników w Siedmiogrodzie, ponownie wysłano tam Wujka i powierzono mu funkcję wiceprowincjała. W 1589 roku tamtejsza prowincja została zlikwidowana, dlatego Wujek opuścił Siedmiogród. Wówczas wrócił do Polski i osiadł w Krakowie, gdzie poświęcił więcej czasu na pisanie. W 1591 roku pierwszy przekład Nowego Testamentu był już gotowy, jednak z powodu donosu dotyczącego rzekomego niedopełnienia warunków generała zakonu, praca została wstrzymana. Nowy prowincjał Ludwik Masselli zwołał specjalną naradę, na której zaaprobowano pracę Wujka. Kolejne posiedzenie komisji badającej dzieła polskiego jezuity, zostało odwołane z powodu epidemii, w wyniku której zmarła część cenzorów. Nowy skład komisji zebrał się dopiero wiosną 1592 i ponownie zaakceptował tłumaczenie. Głównym krytykiem Wujka był profesor teologii z Wilna, Stanisław Grodzicki, który najprawdopodobniej zazdrościł Jakubowi talentu pisarskiego. W międzyczasie pracy nad Pismem Świętym, Wujek wydał także postyllę „Apologia”, która była odpowiedzią na argumenty Grzegorza z Żarnowca. Tymczasem Grodzicki kontynuował zarzuty wobec Wujka o brak dokładności przekładu biblijnego i składał skargi u prowincjała a także w kurii generalnej w Rzymie. Prowincjał nie uwierzył w zarzuty, jednak generał zakonu nakazał wstrzymanie druku Starego Testamentu. Kolejna komisja zebrała się podczas kongregacji prowincji w 1593 roku w Pułtusku. Zaraz potem Wujek, Grodzicki i Masselli udali się do Rzymu, gdzie każdy miał zaprezentować swój punkt widzenia przed najwyższą władzą kościelną. Po powrocie do Krakowa Wujek kontynuował druk Nowego Testamentu i Psałterza.
W 1594 roku wyjechał do Poznania, gdzie kontynuował przekład Starego Testamentu. 16 maja 1595 roku sejm walny powołał nową misję w Siedmiogrodzie i mianował Wujka na wiceprowincjała. Jezuita kontynuował pracę nad Biblią w Siedmiogrodzie i ukończył ją latem 1596 roku. Rok później powrócił do Krakowa, gdzie oczekiwał na wynik pracy cenzorów. Nie doczekał jednak jej końca, gdyż zmarł 27 lipca 1597 roku w Krakowie.
Twórczość Wydał 2 większe dzieła pisarskie: Postyllę katoliczną (Postylla catholica, to iest Kazania na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, 1573), Postyllę mniejszą, a także „Żywoty”, „Pasję” i inne liczne publikacje.
W roku 1584 władze zakonu jezuitów zleciły mu przełożenie Pisma Świętego. Podstawą przekładu był łaciński przekład przypisywany św. Hieronimowi – tzw. Wulgata, usankcjonowana dekretem Soboru Trydenckiego jako oficjalny tekst Kościoła rzymskokatolickiego w 1546 roku.
Wujek wykorzystał Wulgatę lowańską (Antwerpia 1574), Poliglotę antwerpską (1569–1572), Novum Instrumentum omne, wydanie Teodora Bezy, być może tekst Roberta Estienny, przekład syryjski oraz rękopisy łacińskie. Pierwszeństwo dawał tekstowi łacińskiemu, który uważał za bardziej pewny.
W roku 1593 ukazał się przekład Nowego Testamentu, wydany z poprawkami i psalmami w 1594 roku. Pełny przekład został ukończony w roku 1595, ponieważ jednak oparty był na Wulgacie lowańskiej, jezuici zobowiązani byli dokonać rewizji przekładu celem dostosowania go do brzmienia Wulgaty klementyńskiej. Praca komisji rewizyjnej zajęła kilka lat i cały oficjalny przekład Biblii ukazał się dopiero dwa lata po śmierci Jakuba Wujka, w roku 1599. Wprowadzone przez komisję rewizyjną przekładu Wujka zmiany i poprawki były liczne i poważne, jednak mimo to przekład ten przeszedł do historii jako przekład Wujka.
Biblia Wujka zawiera objaśnienia rzeczowe oraz dogmatyczno-apologetyczne. Zawiera także odniesienia do tekstu oryginalnego, co ma duże znaczenie przy zwrotach błędnie podanych w tekście źródłowym przekładu – Wulgacie klementyńskiej.
Pod względem językowym Wujek korzystał z pracy swoich poprzedników. Przekład Wujka odznacza się ścisłością i wielostronnością: posiada język prosty i jasny, a jednocześnie poważny i dostojny. Przekład ten zastąpił Biblię Leopolity i pełnił rolę podstawowego polskiego przekładu katolickiego przez ponad trzy wieki. Kościoły protestanckie korzystały w tym czasie z przekładów z języków oryginalnych, takich jak Biblia brzeska (1563) a następnie Biblia gdańska (1636). Pierwszym katolickim tłumaczeniem Biblii z oryginału na język polski była dopiero Biblia Tysiąclecia.
Dzieła
Iudicium albo rozsądek niektórych katolików o Confessiej sędomierskiej, roku 1570 wydanej, Kraków 1570, drukarnia M. Szarffenberger Brevis augustissimi ac summe venerandi sacrosanctae missae sacrificii... contra impium Francisci Stancari Mantuani scriptum, assertio, powst. 1571, wyd. Kolonia 1577, drukarnia A. Birckmann Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok, cz. 1-2, Kraków 1573, drukarnia M. Siebeneicher; Postille catholicznej część trzecia... Przydane są i Żywoty niektórych... Przydana jest i Passia, Kraków 1575, drukarnia M. Siebeneicher; wyd. następne: poszerzone pt. Postilla Catholica. To iest Kazania na Ewangelie Niedzielne..., Kraków 1584, w zbiorach Opolskiej Biblioteki Cyfrowej (tu także: Apologia... i Passja...); Kraków 1868–1870; fragment pt. O obraziech – przedr. W. Tomkiewicz: "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4 Czysciec to iest zdrowa a gruntowna nauka o modlitwach / o mszach / y iałmużnach za umarłe wierne: y o mękach czyscowych po śmierći, Poznań 1579, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne: Kraków 1875 Postille mniejszej część pierwsza ozimia, to jest krótkie kazania albo wykłady Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto... Postille mniejszej część wtora letnia, Poznań 1579-1580, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne pod zmienionymi tytułami: Poznań 1582 (razem z: Passia); Kraków 1590; Kraków 1596; Kraków 1605; Kraków 1617; Wrocław 1843; Warszawa 1870; Kraków 1871; Warszawa 1909: przekł. czeski: Andrzej Modestyn, Litomyśl 1592; Praga 1629 przekł. litewski: Mikołaj Dauksza, Wilno 1599 przekł. niemiecki: wspomina o nim A. Brückner; Estreicher natomiast nie zna. Dialysis, to jest rozwiązanie albo rozebranie Assercij Pana Jakuba Niemojewskiego, z dowodami jego naprzeciw jezuitom poznańskim wydanych. Napisane przez professory Collegium Poznańskiego Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab; fragmenty przedr. w: Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski, Poznań 1962 O Kościele Pana Chrystusowym prawdziwym rozprawa stateczna a dowodna. Z odpowiedzią na dowody przeciwne pana Jakuba Niemojewskiego. Napisana przez professory w Collegium Poznańskim Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab