Tamaryna czarnoczelna (Saguinus nigrifrons) – gatunek ssaka małpokształtnego z rodziny pazurkowcowatych (Callitrichidae). Wyglądem przypomina tamarynę siodłatą, za podgatunek której niegdyś uchodziła. Takson monotypowy. Wiedzie nadrzewny tryb życia w lasach tropikalnych północno-wschodniego Peru. Żywi się pokarmem roślinnym i niewielką zdobyczą zwierzęcą. Żyje w grupach rodzinnych, w których zwykle rozmnaża się tylko jedna samica, często dzień spędza w towarzystwie tamaryny białowąsej. Polują nań ptaki drapieżne. Nie zagraża jej wyginięcie.
Budowa thumb|left|Tamaryna czarnoczelna nosi na grzbiecie siodło podobnie jak u widocznej wyżej tamaryny siodłatej Tamaryny są niewielkimi naczelnymi. Autorzy Handbook of the Mammals of the World podają następujące wymiary: długość głowy i tułowia wynosi około 21 cm, czemu towarzyszy długi na 32 cm ogon. Masa ciała wynosi średnio 366 gramów, aczkolwiek wedle badań z Rio Blanco dorosłe samce ważyły średnio 412,8 ± 25,7 g z zakresem pomiędzy 365 a 482,5 g. W tym samym badaniu zmierzono także ciężarne bądź karmiące mlekiem samice. Średnia masa ich ciała wyniosła 411,7 ± 47,6 g z zakresem od 327 do 535,2 g. Tak więc wartości przeciętne nie różniły się istotnie, ale samice cechowały się większym zakresem masy ciała. IUCN podaje jednak, że wielkość samic przewyższa nieznacznie rozmiary samców. Podaje średnią długość głowy i tułowia samic 21,4 cm, samców 20,5 cm, średnią masę samic 376 g, podczas gdy płci przeciwnej 354 g.
W ubarwieniu zwierzęcia autorzy Handbook of the Mammals of the World zwracają uwagę na znaczący kontrast pomiędzy czernią zdobiącą czoło i boki głowy tamaryny czarnoczelnej a ciemieniem w kolorze płowopomarańczowego aguti. Ta ostatnia barwa ciągnie się dalej do płaszcza zwierzęcia. Pysk i okolice nozdrzy porasta krótki włos barwy szarej, podczas gdy twarz jest ogólnie czarna.
Tamaryna czarnoczelna zaliczana była kiedyś do tamaryny siodłatej, innego gatunku tamaryny z Amazonii. Istotnie tak tamaryna czarnoczelna, jak i tamaryna siodłata, a także kilka innych gatunków, jak tamaryna andyjska, noszą na grzbiecie siodła. Autorzy opisują u tamaryny czarnoczelnej dobrze odgraniczone pasiaste bądź marmurkowane siodło o barwie czarnej, szarej bądź płowej. Za nim leżą czerwonopomarańczowe podobnie do płaszcza zad i biodra. Klatka piersiowa nosi barwę ciemnego brązu do czarnej. Niekiedy porastają ją także włosy barwy pomarańczowej bądź czerwonawej. Narządy płciowe zewnętrzne również zabarwione są czarno. Ciało wieńczy także czarny ogon, nie licząc rudawej podstawy.
Zewnętrzna strona kończyn górnych jest ciemniejsza od płaszcza. Przechodzi ona dalej w czarniawe przedramiona i ręce. Zewnętrzne powierzchnie rąk, jak również stóp porasta czarny włos.
Systematyka thumb|left|Tamaryna czarnoczelna na dole. Na górze tamaryna boliwijska, w środku tamaryna inkaska. Wszystkie te trzy zaliczano niegdyś do tego samego gatunku Tamaryna czarnoczelna została po raz pierwszy opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego w 1850 pod nazwą Hapale nigrifrons. Opisu dokonał francuski zoolog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire w artykule poświęconym uwagom na temat kilku nowych gatunków ssaków z rzędu naczelnych, opublikowanym w czasopiśmie „Comptes rendus hebdomadaires de l’Académie des Sciences”. Obecnie po angielsku zwierzę nazywa się Geoffroy's Saddle-back Tamarin. Miejsce typowe nie zostało podane przez tego autora, niemniej w 1977 Philip Hershkovitz wskazał dolny bieg rzeki Yavarí, w regionie Loreto w Peru. Holotyp to zamontowana skóra z czaszką w środku dorosłego samca (obecna sygnatura MNHN-ZM-2007-1535) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu; okaz typowy zakupiono w 1850 od francuskiego przyrodnika Edouarda Verreaux.
Nie zawsze tamaryna czarnoczelna uznawana była za osobny gatunek. Wcześniej widziano w niej jedynie podgatunek tamaryny siodłatej. Podobne stanowisko przyjmuje Polskie Nazewnictwo Ssaków Świata, wskazujące tamarynę czarnoczelną jako jeden z podgatunków tamaryny siodłatej. Jako inne podgatunki tamaryny siodłatej prócz nominatywnego wymienia ono tamarynę amazońską, tamarynę dżunglową, tamarynę inkaską, tamarynę kolumbijską, tamarynę andyjską, tamarynę rdzawą, tamarynę indiańską, S. f. primitivus i tamarynę boliwijską. W literaturze uznawano też tamarynę czarnoczelną za podgatunek tamaryny czarnopłaszczowej. Podawano nawet do 17 taksonów tej grupy.
Większość z nich uznawana jest obecnie za odrębne gatunki. Badania genetyczne opublikowane w 2011 roku wskazały bowiem, że tamaryna czarnoczelna należy do odrębnego kladu wraz z tamaryną siodłatą, tamaryną boliwijską, tamaryną andyjską oraz tamaryną białopłaszczową. Ta ostatnia w Polskim Nazewnictwie Ssaków Świata, w przeciwieństwie do poprzednich, uchodzi za osobny gatunek. W cytowanej pracy Matauschek i inni dzięki pobranym w czasie dwóch amazońskich ekspedycji próbkom kału zbadali mtDNA tamaryn z grupy gatunków tamaryny czarnopłaszczowej. W efekcie zasugerowali podniesienie do rangi gatunku 8 podgatunków ówcześnie pojmowanej tamaryny siodłatej. Zaprezentowali następujący kladogram (znacznie uproszczono):
W 2015 pojawiła się sugestia, by grupę gatunków tamaryny siodłatej przenieść do osobnego rodzaju Leontocebus. Stanowisko takie prezentowali Buckner i inni, których badania zaowocowały następującym kladogramem (zmodyfikowano, uproszczono):
Niezależnie od klasyfikacji na poziomie rodzaju gatunek zaliczano niegdyś do podrodziny Callitrichinae, obecnie do rodziny Callitrichidae bez podrodzin.
Etymologia Saguinus: ‘pazurczatka’, być może od brazylijskiej, lokalnej nazwy sahui, używanej w okolicach Bahia. nigrifrons: ‘czarny’; frons, frontis ‘czoło’.
Ewolucja Wspominane wyżej badania mtDNA z kału wskazały, że wspólny przodek gatunków z grupy tamaryny czarnopłaszczowej wyodrębnił się z linii wiodącej do innych tamaryn około 10 milionów lat temu. Natomiast 2,9 miliona lat temu zaszła intensywna radiacja adaptacyjna, w wyniku której wyodrębniły się linie do istniejących obecnie gatunków. 2,58 miliona lat temu nastąpił podział na linie S. graellsi + S. nigricollis oraz S. fuscicollis + S. leucogenys + S. weddelli + S. melanoleucus + S. nigrifrons, z której ta ostatnia wyodrębniła się 1,58 miliona lat temu. Badania Buckner i innych wskazały z kolei na istnienie dwóch dużych kladów w obrębie tamaryn, odróżniające się od siebie rozmiarami ciał przedstawicieli, jak też odżywianiem się. Jeden z nich obejmuje tamaryny o większym ciele, drugi zaś grupę tamaryny czarnopłaszczowej, w tym gatunki zaliczane niegdyś do tamaryny siodłatej. Podział nastąpił wedle tych oszacowań około 9 milionów lat temu. Kolejną radiację badacze szacują na 2,5 miliona lat temu, powstały dzięki niej liczne gatunki uznawane niegdyś za podgatunki tamaryny siodłatej. Do tej grupy zalicza się też tamaryna czarnoczelna.
Tryb życia Tamaryna czarnoczelna wiedzie nadrzewny tryb życia. Pazurkowcowate zwykle żyją w grupach rodzinnych, często z jedną dominującą i rozradzającą się parą czy samicą mającą więcej niż jednego samca. Grupa tamaryny czarnoczelnej liczy sobie od 3 do 8–10 osobników z wartością średnią 5,8, nie licząc jednego do 2 niemowląt bądź wedle innych badań 3,2. Poza parą reprodukcyjną obejmuje głównie samce. Samice opuszczają swoją rodzinną grupę prędzej niż płeć męska. Zagęszczenie wynosić może 6 osobników na kilometr kwadratowy, niektórzy autorzy podają zakres od 3 do 6 na km², wedle jeszcze innych badań może to być 10,5 zwierzęcia na km² bądź też nawet i 33,7 zwierzęcia na km², jak w Jenaro Herrera, gdzie na kilometrze kwadratowym żyje 5,6 grupy, a nawet przy zagęszczeniu 10 grup na kilometr kwadratowy 60 tamaryn czarnoczelnych na kilometr kwadratowy jak w Paucaarillo nad Río Orosa. IUCN podaje tylko 22–38 osobników na km². Zagęszczenie grup wynosi 1,5 na kilometr kwadratowy. Areał danej grupy wynosić może 40 ha z zakresem 25–80 ha, zazębiając się z grupami sąsiednimi w różnym stopniu. Spotkania zdarzają się zazwyczaj na szczególnie bogatych w owoce drzewach, jako że zwierzęta te niezbyt ochoczo bronią granic swych zasięgów. W razie spotkań dochodzić może jednak do niesnasek, zwiększonej czujności, pokrzykiwań, zdarzają się pogonie i nawet walki, przy czym uczestniczą w nich zarówno samce, jak i samice. Agresja jednak zachodzi zazwyczaj pomiędzy osobnikami nie różniącymi się płcią. Bitwy takie trwają średnio 25 minut, aczkolwiek odnotowywano i dwugodzinne. Wygrywa zwykle i tak liczniejsza grupa. Jednego dnia grupa pokonuje dystans średnio 1845 m.
W przypadku tamaryny czarnoczelnej grupa taka aktywna jest od 10 do 12 godzin za dnia. Budzi się o szóstej rano, natomiast na miejsca nocnego spoczynku udaje się od 15:30 do 17:25. Aż 42% swego dnia spędza na odpoczynku, 1/4 zaś na podróżowaniu. Polowania zajmują od 15 do 23% czasu, żywienie się pokarmem roślinnym natomiast tylko 13%. Zidentyfikowano 5 różnych rodzajów miejsc, które tamaryna czarnoczelna wybiera na odpoczynek. Najczęściej wykorzystuje korony palm Jessenia battaua. Spać może również w wydrążonych dziuplach drzew, rzadziej w gęstej roślinności pośród pnączy i epifitów, także w rozwidleniu gałęzi i na poziomych gałęziach. Zwierzę śpi zwykle na wysokości pomiędzy 6 a 15 m.
thumb|Tamaryna czarnoczelna tworzy wspólne grupy z widoczną powyżej tamaryną białowąsą Opisywano wspólne życie na jednym obszarze tamaryn czarnoczelnych i podgatunku nominatywnego tamaryny białowąsej. Zwierzęta te zwykle śpią oddzielnie, jednak rano spotykają się, pomimo że żywią się odmiennym pokarmem. 82% swego czasu podróżują jednak razem, przy czym tamaryny białowąse trzymają się raczej środkowych bądź niższych części koron drzew, podczas gdy tamaryny czarnoczelne preferują niższą wysokość, przebywając w podszycie. Interakcje pomiędzy tymi dwoma gatunkami zachodzą w zasadzie na bardzo niskim poziomie. Badacze obserwowali średnio jedną co 5 godzin. Co więcej – były to zazwyczaj interakcje nieprzyjazne, podczas których dominujące tamaryny białowąse przeganiały bądź groziły tamarynom czarnoczelnym. W szczególności postępowały tak przy niewielkiej dostępności pożywienia w postaci przejrzałych owoców. Niemniej w niewoli obserwowano iskających się przedstawicieli z tych różnych gatunków. Takie wspólne grupy korzystać mogą z tych samych sygnałów alarmowych pojawiających się średnio co 2 godziny. Podobne interakcje obserwowano pomiędzy innymi gatunkami niewielkich i większych tamaryn, czego przykładem jest tamaryna boliwijska żyjąca w grupach z większą tamaryną cesarską.
Cykl życiowy Dokładny opis rozrodu gatunku nie jest znany, aczkolwiek prawdopodobnie nie odbiega od szczegółów opisanych u innych przedstawicieli swego rodzaju. Zazwyczaj u tamaryn w grupie rodzinnej w przedłużaniu gatunku uczestniczy tylko jedna samica, współżyjąca z jednym bądź większą liczbą samców. Długość cyklu jajnikowego wynosi 26 dni. Po zapłodnieniu samica zachodzi w ciążę trwającą od 145 do 152 dni, przy czym do rozrodu może ona podejść już w wieku 3 miesięcy. Pomiędzy porodami może minąć tylko 6 miesięcy. Młode potrafią przychodzić na świat przez cały rok, najwięcej jednak rodzi się ich pomiędzy listopadem i lutym, a więc na początku i w środku pory deszczowej.
Opisano pojedynczy przypadek dzieciobójstwa tamaryny czarnoczelnej, kiedy to matka zabiła swoje prawdopodobne upośledzone lub ranne dziecko, które wielokrotnie upadło po porodzie. Jednakże szansa przeżycia takiego noworodka była i tak znikoma. Niemniej przypadki dzieciobójstwa potomstwa niedominujących matek opisywano u innych pazurkowcowatych, takich jak uistiti.
Rozmieszczenie geograficzne