thumb|240px|„Montreux” w 2023 r. thumb|240px|Fragment współczesnego układu napędowego „Montreux” (2007) Montreux – historyczny, parowy bocznokołowiec, pływający po wodach Jeziora Genewskiego w Szwajcarii i we Francji. Zwodowany w 1904, wchodzi do dziś (2024 r.) w skład liczącej 8 jednostek floty „Belle Époque” szwajcarskiego armatora Compagnie générale de navigation sur le Lac Léman (CGN). Jest najstarszym statkiem tej floty.
Historia CGN rozpoczęła swą działalność w 1873 r. Okresem największego rozkwitu tego armatora były czasy tzw. „Belle Époque”, czyli przedział lat 1894–1914. W tym czasie Kompania bez mała co dwa lata zamawiała w zakładach Braci Sulzer w Winterthur kolejny statek. „Montreux” został zamówiony (wraz ze swym bliźniaczym, dziś już nieistniejącym parowcem „General Dufour”) w 1902 r. Wodowanie parowca odbyło się 7 grudnia 1903, a pierwsze rejsy próbne rozpoczęto 5 kwietnia 1904 r. Oddanie jednostki do eksploatacji miało miejsce 12 maja 1904 r. Jak donosiła ówczesna prasa, statek ...jest urządzony ze smakiem, zgodnie z duchem art nouveau. Kwiat wybrany na emblemat to oczywiście narcyz. Stolarka jest mahoniowa, a kwieciste panneaux są dziełem Josepha Mittey'a, profesora genewskiej École des arts industriels. Pozostałą stolarkę i witraże wykonano w Lozannie.
Zanurzenie statku „na pusto/na pełno” wynosiło 1,41/1,67 m, a wyporność („na pusto”) 309,5 t. Napęd statku stanowiła dwucylindrowa, ukośnie leżąca maszyna parowa podwójnego rozprężania na parę przegrzaną, produkcji Sulzera, o średnicach cylindrów 750/1120 mm i skoku tłoków 1300 mm. Normalnie rozwijała moc 770 KM, ale przy przeciążeniu osiągała nawet 1000 KM. Pary o ciśnieniu 10 atmosfer dostarczały dwa dwupłomienicowe kotły parowe, wyprodukowane również u Sulzera, które zużywały średnio 27 kg węgla/km. Obydwa ośmiołopatkowe koła napędowe miały średnicę podziałową 3,40 m. Wymiary łopatek: 780 x 2600 mm. Załogę stanowiło 12, póżniej 8 osób.
„Montreux” był ostatnim statkiem zwodowanym na jeziorze bez mostka kapitańskiego, ale w niedługim czasie go dobudowano. W roku 1909 zamontowano na jednostce najnowszy wówczas wynalazek – telegraf maszynowy (Do tej pory komunikacja między mostkiem i maszynownią odbywała się za pomocą rury głosowej). Ponieważ „Montreux” miał w chwili budowy tylko trzy grodzie wodoszczelne (czyli cztery przedziały wodoszczelne) podczas remontu w roku 1913 wbudowano czwartą gródź. W 1922 r. w miejsce namiotu nad pokładem górnym zamontowano stały, aluminiowy dach. Podczas kolejnego remontu w roku 1931 zlikwidowano palarnię na pokładzie górnym, a przestrzeń tę częściowo przeszklono.
Podczas drugiej wojny światowej „Montreux” został unieruchomiony ze względu na duże zużycie węgla, który był wówczas w Szwajcarii artykułem deficytowym.
W 1957 roku stwierdzono znaczne zużycie kotła parowego i w 1958 roku cofnięto pozwolenie na żeglugę dla statku. Ze względu jednak na spodziewany wzmożony ruch turystyczny, jaki miał być generowany przez Szwajcarską Wystawę Narodową w 1964 r., „Montreux” został w latach 1959–1961 odnowiony. Kadłub podzielono na 9 wodoszczelnych przedziałów, zwiększając tym bezpieczeństwo statku. Maszynę parową zastąpiono napędem diesel-elektrycznym, podobnym jak powszechnie stosowany np. w lokomotywach spalinowych: silnik wysokoprężny napędzał prądnicę, która z kolei zasilała dwa silniki elektryczne poruszające koła łopatkowe. Część mechaniczną zapewnił Sulzer, a część elektryczną firma Secheron. Do napędu generatora "Montreux" otrzymał ośmiocylindrowy, czterosuwowy, doładowany silnik o mocy 1100 KM (śr.cyl./skok tł.: 290/360 mm), który zużywał średnio 8,2 l oleju napędowego na godzinę. Prędkość statku zwiększyła się do 29 km/h, a wyporność „na pusto” wzrosła do 323 ton. Ilość pasażerów zredukowano do 1000, załogę do 5 osób. Jednocześnie kompletnej zmianie uległa sylwetka statku. Zniknął charakterystyczny, wysoki komin parowca wraz z nawiewnikami, a w jego miejsce zamontowany został krótki komin motorowca. Zniszczono również salon, pierwotnie w stylu Ludwika XIV, wyposażony w piękne boazerie z szaro-złotymi wymalowaniami, który otrzymał zwykłą, ciemną okładziną drewnianą.
Żywot wysokoprężnego napędu statku dobiegł końca w 1998 r. Jednocześnie w tym samym roku, z okazji 125-lecia swojego istnienia, CGN rozpoczęło ambitny projekt „rewaporyzacji” czterech zabytkowych jednostek, które z biegiem lat utraciły swój pierwotny silnik parowy na rzecz grupowej jednostki spalinowo-elektrycznej, a mianowicie „Vevey”, „Italie”, Montreux i „Helvétie”. M.in. z tego względu „Montreux” został pierwszym statkiem floty „Belle Époque” CGN, który przeszedł rozległą, kompleksową modernizację, przeprowadzoną w latach 1998–2001. W jej trakcie m.in. zdemontowany został napęd diesel-elektryczny, a w jego miejsce jednostka otrzymała nową maszynę parową, zbudowaną w Dampfmaschinen- und Lokomotivfabrik DLM AG w Winterthur na wzór zachowanej maszyny statku „Helvétie”. Jak stwierdzono, maszyna taka, której elementy w czasie pracy mogą być bezpiecznie obserwowane, jest dodatkową atrakcją dla turystów. Jest to pierwsza maszyna parowa przeznaczona do napędu statku, zbudowana w Szwajcarii od 1929 r. Kotły wytwarzające parę są opalane mazutem, zaś całość, w znacznym stopniu zautomatyzowana, jest zdalnie sterowana z mostka i sterówki. Było to wówczas pierwsze tego rodzaju rozwiązanie na świecie. Koszt remontu wyniósł ok. 10 mln franków szwajcarskich, z czego 3,6 mln kosztował nowy napęd statku.
W trakcie tej modernizacji bezstylową sylwetkę motorowca z roku 1961, będącą wynikiem kolejnych przebudów, zastąpiono wiernym wyglądem parowca z okresu jego budowy, czyli z roku 1904. Charakterystyczną cechą salonu pierwszej klasy „Montreux” jest to, że jego obecna wspaniała stolarka w stylu Ludwika-Filipa została tu przeniesiona zimą 2000/2001 r. z innego parowca, który został ostatecznie zezłomowany w 2003 roku – bocznokołowca „Valais”. W swój trzeci „rejs dziewiczy” statek wyruszył 19 maja 2001 r. w honorowej eskorcie czterech młodszych jednostek - „La Suisse”, „Simplon”, „Savoie” i „Rhône”. W 2004 r. na statku zamontowano historyczny gwizdek, pochodzący z innej jednostki, „Major-Davel”, która pływała we flocie CGN w latach 1892–1968.
Charakterystyka „Montreux” to duży, dwupokładowy bocznokołowiec o napędzie parowym. Długość statku wynosi 68,3 m, maksymalna szerokość 14,3 m. Napędzany jest dwucylindrową, ukośnie leżącą maszyną parową o średnicy cylindrów 560 mm, skoku tłoków 1200 mm i mocy 650 KW przy 51 obr/min. Jednostka, podobnie jak pozostałe bocznokołowce CGN, jest malowana całkowicie na biało, za wyjątkiem wysokiego komina, usytuowanego tuż za mostkiem, który jest żółty z czarnym końcem. Statek zabiera maksymalnie 560 pasażerów. Restauracja ma 120 miejsc. Plan pomieszczeń pasażerskich „Montreux” obejmuje: salon – 72 miejsca, pokład górny – 100 miejsc, tzw. rotunda – 24 miejsca.
Statek obsługuje regularne linie na Jeziorze Genewskim. Jest bardzo popularny szczególnie ze względu na wieczorne „rejsy kolacyjne” pomiędzy Lozanną a Yvoire po francuskiej stronie jeziora.
W 2011 r. „Montreux”, wraz z siedmioma innymi historycznymi bocznokołowcami CGN, został wpisany na listę pomników historii kantonu Vaud jako szwajcarskie dobro kulturowe o znaczeniu krajowym.
Przypisy
Kategoria:Szwajcarskie statki pasażerskie Kategoria:Statki z napędem kołowym