Gdynia

Gdynia (, , W okresie okupacji (lata 1939–1945) stosowano nazwę Gotenhafen.) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, w województwie pomorskim, położone nad Morzem Bałtyckim, na Pobrzeżu Gdańskim i Pojezierzu Wschodniopomorskim. Wchodzi w skład Trójmiasta (wraz z Gdańskiem i Sopotem), jest zatem jednym z miast centralnych aglomeracji Trójmiasta. Według stanu na 31 grudnia 2025 roku Gdynia liczy 238 712 mieszkańców (dwunaste miejsce w Polsce). Po nowym podziale działek terenu morskiego zwiększono jej powierzchnię do 391,51 km² (wcześniej 135,1 km²), z czego 66 proc. obejmuje obszar morski. Jest najludniejszym w Polsce miastem niewojewódzkim.

Od XIII do XVIII wieku większość obszarów dzisiejszej Gdyni należała do duchowieństwa (dobra kościelne), w tym (przynajmniej w drugiej połowie XVI wieku): Gdynino, Oksywa (Oksywie), Obłuże, Pogórze, Witomino, Kack (Wielki Kack). Prawa miejskie Gdynia uzyskała 4 marca 1926 rokuRozporządzenie Rady Ministrów o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r., które zostało opublikowane 4 marca 1926. .. Impulsem do rozwoju miasta była budowa portu, który powstał w celu zapewnienia Polsce dostępu do morskich szlaków i bazy marynarki wojennej wobec niepewnej sytuacji w Wolnym Mieście Gdańsku. Szybki napływ ludności i dynamiczny rozwój portu sprawiły, że w ciągu kilkunastu lat po nadaniu praw miejskich Gdynia ze wsi rybackiej przekształciła się w miasto zamieszkane przez blisko 130 tys. osób (1939). W roku 2026 UNESCO zdecydowało o wpisaniu historycznego centrum Gdyni na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jako przykład modernistycznego układu urbanistycznego.

Środowisko naturalne

thumb|Dom Żeglarza Polskiego zbudowany w 1937 roku stanowi kwintesencję modernizmu charakterystycznego dla przedwojennej Gdyni Graniczy z powiatami kartuskim, puckim, wejherowskim i miastami Gdańsk oraz Sopot. Przez miasto płyną małe rzeki: Kacza oraz Chylonka. Gdynia znajduje się na 2. miejscu pod względem ludności i powierzchni w województwie pomorskim, a 12. pod względem ludności i trzecim pod względem powierzchni w Polsce. Powierzchnia miasta wynosi 391,51 km². Najniżej położonym miejscem jest tafla wody Zatoki Gdańskiej – 0 m n.p.m. Najwyższe wzniesienie to Góra Donas o wysokości 206,5 m n.p.m.

Ukształtowanie terenu i krajobraz w Gdyni są dość zróżnicowane. Wpływ na to miały głównie cztery czynniki: działalność lądolodu i jego wód roztopowych, erozyjna i akumulacyjna działalność cieków, abrazyjna i akumulacyjna działalność morza oraz działalność człowieka.

Miasto leży na styku dwóch mezoregionów – Pojezierza Kaszubskiego i Pobrzeża Kaszubskiego. Dominują formy polodowcowe: moreny denne faliste, moreny czołowe, doliny erozyjne oraz pradoliny.

W granicach miasta wyróżnia się 8 mikroregionów:

Kępa Oksywska – południowa część wysoczyzny 40–60 m n.p.m., stroma krawędź klifowa na wschodzie, dzielnice Oksywie, Obłuże, Pogórze i Babie Doły; klif w Babich Dołach został w większości zabezpieczony. Pradolina Kaszubska (Meander Kaszubski) – szer. ok. 2,5 km, dno 5–15 m n.p.m., pierwotnie torfowiska i mokradła, przekształcona w dwudziestoleciu międzywojennym pod budowę portu; dziś część portowo-przemysłowa oraz dzielnice Cisowa, Chylonia, Leszczynki, Grabówek i Śródmieście; odwadniana przez Cisówkę i Chylonkę. Obniżenie Redłowskie – w całości w Gdyni, dolina dł. ok. 4 km, szer. 400–1300 m, dno 30–40 m n.p.m., łączy Pradolinę Kaszubską z tarasem Oliwsko-Sopockim; obecnie zwarta zabudowa Śródmieścia, Wzgórza Św. Maksymiliana, Redłowa, Małego Kacka i Orłowa. Kępa Redłowska – wysoczyzna do 90 m n.p.m., w większości las bukowo-dębowy rezerwatu Kępa Redłowska, od wschodu aktywny Klif Orłowski na dł. ok. 650 m. Strefa Krawędziowa Pojezierza Kaszubskiego – silnie rozcięta siecią V-kształtnych dolin do 200 m szer. i deniwelacjami do 100 m, spadki 20–50%, w większości w granicach Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. Dolina Demptowska (Brama Demptowska) – trzy doliny: Cisowskiego Potoku, Demptowskiego Potoku i Marszewskiej Strugi, brama odpływowa szer. ok. 650 m, krawędzie do 60 m; dzielnice Pustki Cisowskie-Demptowo, Cisowa i Chylonia; w górnej części rezerwat przyrody Cisowa. Dolina Kaczego Potoku – najdłuższa rzeka Gdyni – Kacza z dopływem Źródłem Marii, głębokość do 60 m, dno do 100 m w górze i 500 m w Małym Kacku; Kacze Łęgi i zbiornik Krykulec. Moreny Chwaszczyńskie – ciąg moren czołowych z piasków, żwirów i gliny zwałowej, pola, łąki i lasy iglaste; najwyższe wzniesienie Gdyni – Góra Donas 206,5 m n.p.m.

Klimat

Według klasyfikacji Köppena Gdynia leży w strefie klimatu oceanicznego (Cfb), silnie modyfikowanego przez nadmorskie położenie nad Bałtykiem. Morze łagodzi temperatury przez cały rok, dając stosunkowo łagodne zimy, chłodniejsze lata w porównaniu z wnętrzem kraju i długą, przejściową jesień.

Temperatura i trend ocieplenia

Morski wpływ jest szczególnie widoczny w sezonowym przebiegu temperatury. Wiosną temperatury rosną wolniej niż w głębi kraju z powodu zimnych wód Bałtyku, jesienią i zimą morze oddaje zgromadzone latem ciepło, łagodząc temperatury i zwiększając sumy opadów.

W Gdyni reanaliza 1991–2021 daje średnią roczną ok. 8,8°C i opady 792 mm rocznie. Miasto ma ok. 2453 godzin słonecznych rocznie. Najniższe ciśnienie w historii Polski, ok. 960 hPa 17 stycznia 1931 r., wystąpiło na wybrzeżu w rejonie Władysławowa / Gdyni.

Opady, burze i wichury europejskie

Roczne sumy opadów są rozłożone dość równomiernie, ze wzrostem latem. Normy IMGW-PIB wskazują 750–900 mm rocznie, z maksimum w lipcu i sierpniu.

Latem dominują burze konwekcyjne – Gdynia notuje 15–20 dni burzowych rocznie. Największe sumy dobowe w XXI wieku w Trójmieście wystąpiły podczas niżu genueńskiego 14–15 lipca 2016 r., zanotowano opad atmosferyczny o sumie przekraczającej 150 mm. Niże genueńskie przynoszą w takich epizodach od 80 do nawet 130 mm, z czego większość w ciągu kilku godzin.

Od października do marca Gdynię nawiedzają orkany. Sztorm definiuje się od 60 km/h średniej (8° Beauforta), sztorm gwałtowny powyżej 100 km/h (11°). Średnia roczna prędkość wiatru na wybrzeżu to ok. 24 km/h, najwyższa w styczniu 27 km/h. Ostrzeżenia I stopnia IMGW dla Gdyni, Sopotu i Gdańska wydawane są przy średniej do 50 km/h i porywach do 80 km/h. W czasie silnych orkanów porywy w Zatoce Gdańskiej regularnie osiągają 110 km/h.

Historycznie najsilniejszy sztorm w regionie, w listopadzie 1964 r., dał na Wybrzeżu porywy 162 km/h.

Temperatura i ocieplenie Bałtyku

Średnia roczna temperatura powierzchni morza w Gdyni wynosi ok. 10,0°C. Dane satelitarne pokazują minima ok. 0,9°C w styczniu i 0,4°C w lutym oraz maksima do 21,7°C w lipcu i 21,3°C w sierpniu. Bałtyk jest jednym z najszybciej ocieplających się mórz Europy – trend skumulowany SST 1993–2023 z Copernicus Marine Service pokazuje silną dodatnią anomalię w całym basenie.

Zlodzenie i poziom morza

Historycznie zimy z rozległym lodem w Zatoce Gdańskiej występowały częściej. Surowe zimy 1929, 1947, 1963, 1979 i 1986/87 powodowały zlodzenie portu w Gdyni. W ostatnich dekadach trwały lód przybrzeżny stał się rzadszy. W lutym 2024 r. Instytut Oceanologii PAN odnotował średni poziom Bałtyku niższy o 67 cm od normy, najniższy od początku systematycznych pomiarów w 1886 r.

+ Dane klimatyczne Gdyni i temperatura wód (normy 1991–2020, ekstrema 1951–obecnie) Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Rok Rekord ciepła °C 13,2 14,4 22,9 28,9 30,3 33,2 35,5 33,4 30,7 26,9 19,8 13,7 35,5 Średnia dobowa max °C 1,2 2,0 5,5 10,7 15,6 18,9 21,2 21,2 17,4 12,0 7,1 3,3 11,3 Średnia dobowa °C 0,1 0,0 2,7 7,2 12,1 15,7 18,3 18,2 14,6 9,7 5,4 1,8 8,8 Średnia dobowa min °C -2,2 -2,0 -0,1 3,5 8,2 12,1 15,0 15,1 11,9 7,5 3,7 0,1 6,1 Rekord zimna °C -19,7 -23,8 -13,8 -4,9 -0,6 3,8 8,1 7,0 2,1 -3,6 -11,7 -17,8 -23,8 Opady mm 55 46 50 48 66 77 98 86 75 70 60 61 792 Temperatura morza śr. °C 3,6 2,4 2,6 4,9 9,3 14,4 18,3 19,2 16,9 12,9 9,0 5,9 10,0 Temperatura morza min °C 0,9 0,4 0,0 1,4 6,1 12,3 15,1 17,0 14,5 9,8 7,0 3,0 — Temperatura morza max °C 5,6 5,0 4,4 7,8 13,9 17,6 21,7 21,3 20,2 16,6 12,3 8,8 — Źródło: IMGW-PIB 1991–2020 via klimat.imgw.pl, Climate-Data.org 1991–2021, SeaTemperature.org / NOAA

Toponimia Podobnie jak sąsiedni Gdańsk i małopolski Gdów nazwa wywodzi się od prasłowiańskiej podstawy *gъd oznaczającej „mokry, wilgotny, bagienny” i równocześnie „zarośnięty” (, = „mały las”, żupa serbska Gacka, u Konstantyna Porfirogenety w De administrando imperio Gutzeka, łac. Goduscani, żupa chorwacka Gacko zamieszkiwana przez plemię Gadczan, w kronikach frankijskich natio Guduscanorum pod rządami księcia Borny dux Guduscanorum oraz kilka nazw miejscowych w Serbii Gacko [Gъd-ьsko], nazwa rzeki w Słowenii Gacka, chorwacki Gdinj na Hvarze, Dinjiška w Dalmacji, czeska Kdyně, po niem. Gedein).

Nazwa po raz pierwszy pojawia się na piśmie w 1253 roku jako Gdina, w 1570 roku – Gdigna (gn = ń), a potem już zgermanizowane Gdingen. Między XIV a XVI w. dołączono żywotny na Pomorzu sufiks -ino, Gdynino w 1365 roku, Gdinino w 1534 roku – być może w związku z wymową kaszubską. Jest to nazwa topograficzna o budowie Gd-ynia, *gъd + przyrostek archaiczny -ynia w znaczeniu lokalizującym miejsce, gdzie ziemia jest mokra, bagienna (porównaj Kcynia, Lutynia, nazwa rzeki Radynia czy chorwackie Gdinj < Gdinja). Znaczenie lokalizujące przyrostka -ynia przybliżają polskie wyrazy pustynia = „miejsce puste, bezleśne”, świątynia, jaskinia etc.

Nazwę miasta noszą lub nosiły następujące statki i okręty: ORP „Gdynia” – statek wycieczkowy, w przededniu II wojny światowej wcielony do Marynarki Wojennej jako okręt-baza; ORP „Gdynia” – statek pasażerski, w latach 1939–1941 w Marynarce Wojennej; ORP „Gdynia” – kuter rakietowy służący w MW w latach 1965–1989; M/V „Gdynia” – kontenerowiec, własność szczecińskiego armatora Euroafrica. Obecnie jednostka przebudowana na cementowiec pływa pod nazwą M/V Cemisle.

Historia

Dzieje do 1918 Pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszej Gdyni pochodzą z neolitu, a pierwsza wzmianka o wsi Gdina pochodzi z 1253 r. z dokumentu biskupa Wolimira rozstrzygającego spór między parafiami w Rumi i Oksywiu. Starsze jest Oksywie, wymienione w 1209 r. jako „Oxhoft” w donacji księcia Mściwoja I dla norbertanek z Żukowa. W średniowieczu Gdynia była własnością cystersów z Oliwy, następnie rycerzy z Różęcina, a w 1365 r. otrzymała przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim od wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. Od 1382 r. do 1772 r. wieś należała do kartuzów z Kartuz, po I rozbiorze stała się domeną pruską. W XIX w. liczyła ok. 200–1200 mieszkańców, w 1870 r. poprowadzono obok linię kolejową Gdańsk–Szczecin, a na początku XX w. zaczęła funkcjonować jako kąpielisko Ostseebad Gdingen.

II Rzeczpospolita – budowa portu i miasta Na mocy traktatu wersalskiego Gdynia znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej, wojsko polskie zajęło ją w lutym 1920 r. Decyzja o budowie Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków zapadła w 1920 r. po raporcie Tadeusza Wendy, który wskazał Gdynię jako najlepszą lokalizację ze względu na głębokość, osłonięcie i dostęp do kolei. Prace rozpoczęły się w maju 1921 r., a 13 sierpnia 1923 r. do portu wpłynął pierwszy statek pełnomorski SS Kentucky. Ustawa sejmowa z 1922 r. otworzyła drogę do budowy portu handlowego, który w 1934 r. stał się największym portem na Bałtyku pod względem przeładunków. Dynamiczny rozwój spowodował nadanie praw miejskich – rozporządzeniem Rady Ministrów z 10 lutego 1926 r. z dniem 4 marca 1926 r. Gdynia stała się miastem.

II wojna światowa We wrześniu 1939 r. po obronie Gdyni i Kępy Oksywskiej miasto zajęli Niemcy, zmieniając nazwę na Gotenhafen. Wysiedlono prawie całą polską ludność, port stał się bazą Kriegsmarine i flotylli U-Bootów. Wycofując się w 1945 r. Niemcy zatopili pancernik Gneisenau na wejściu do portu.

Po 1945