Opięta, dyschidia, diszidia (Dischidia R.Br.) – rodzaj roślin z rodziny toinowatych. Obejmuje 128 gatunków występujących na obszarze od Azji Południowej i południowych Chin przez Azję Południowo-Wschodnią po Melanezję i północno-wschodnią Australię. Wiele gatunków roślin zaliczanych do tego rodzaju tworzy zmodyfikowane, tarczowate lub dzbaneczkowate liście, które zasiedlane są przez mrówki. Opięty wykorzystywane są jako rośliny lecznicze oraz uprawiane jako rośliny ozdobne.
Morfologia thumb|left|Dischidia major thumb|left|Dischidia collyris Pokrój Zwykle pnące za pomocą korzeni przybyszowych, niekiedy zwisające lub płożące się rośliny zielne lub gruboszowate, zwykle nagie, z białym sokiem mlecznym.
Pędy Łodygi mięsiste, rozgałęziające się. Pędy boczne smukłe, średnicy 1–4 mm, długie, ukorzeniające się, nagie, owłosione lub kutnerowate.
Liście Ulistnienie naprzeciwległe lub częściowo okółkowe, trójlistne lub czterolistne, rzadko naprzemianległe. Czasami liście są zredukowane lub nieobecne. Blaszki liściowe mięsiste lub skórzaste, nagie lub (rzadko) omszone, całobrzegie, zwykle z miodnikiem u nasady. Występuje zróżnicowanie blaszek liściowych między gatunkami. Są one: wąskoeliptyczne do jajowatych lub odwrotnie lancetowatych, płaskie lub soczewkowate na przekroju, zaokrąglone i tarczowate, przylegające do podłoża brzegami, wypukłe i częściowo puste na przekroju, dzbaneczkowate lub rurkowate (puste w środku i przerośnięte przez korzenie przybyszowe), zwykle wyrastające w wiązkach na spłaszczonych, jajowatych lub wydłużonych pędach.
Kwiaty Zebrane spiralnie do 10 w długo żyjące, wydłużone, baldachowate grona (niekiedy kwiatostan złożony jest z 2–6 gron), wyrastające pozapachwinowo (pomiędzy ogonkami liściowymi pary liści lub rzadziej wierzchołkowo na pędzie). Oś główna trwała, wyprostowana i zgrubiała. Okwiat zwykle drobny, 5-krotny, promienisty. Szypułki krótkie. Kielich kwiatu o jajowatych działkach, z gruczołami u nasady. Korona kwiatu biała, czerwona lub fioletowa, mięsista, wąsko lub szeroko urnowata lub rzadziej dzwonkowata, rurkowata, talerzykowata lub kółkowa (u Dischidia hoyella). Rurka bródkowa. Pięć łatek smukłych, stykających się, jajowatych, czasami kapturkowato zakończonych, wzniesionych lub podnoszących się, o wierzchołkach całobrzegich, karbowanych, dwudzielnych lub z odgiętymi wyrostkami. Płatki korony w zależności od gatunku nagie, omszone, omszone wyłącznie na odcinku rurki lub wyłącznie na odcinku łatek, albo wyłącznie z dwoma pasmami włosków u gardzieli rurki. „Korona pręcikowa” () niekiedy nieobecna, zwykle zbudowana ze wzniesionych, szklistych wyrostków, zwykle rozwidlonych, o kształcie kotwicy, rzadziej strzałkowatych, lub znacznie zredukowana. U nasady wyrostków osadzone są miodniki. Prętosłup ukryty w koronie. Pręciki wzniesione, wierzchołkowo z błoną pokrywającą główkę słupka. Wyrostki łącznika wydatne. Pollinarium dwupyłkowinowe, o bardzo krótkim, jajowatym uczepku. Trzoneczek zwykle od 1× do 2× długości uczepka, wierzchołkowo spłaszczony, łopatkowaty. Pyłkowiny podługowate, opisywane też jako jajowate, z przezroczystymi brzegami. Główka słupka stożkowata lub jajowata.
Owoce Mieszki długości 4–8 cm, równowąskie do wrzecionowatych, opisywane też jako wąskostożkowate, lancetowate lub cylindryczne, okrągłe, spłaszczone lub nerkowate na przekroju. Owocnia papierowata. Nasiona oskrzydlone wierzchołkowo, jajowate, płaskie, brązowe z kępką białych włosków.
Biologia i ekologia thumb|Dischidia albiflora thumb|Dischidia astephana thumb|Dischidia formosana thumb|Dischidia hirsuta thumb|Dischidia imbricata thumb|Dischidia major thumb|Dischidia merrillii thumb|Dischidia ovata thumb|Dischidia platyphylla Rozwój Epifity lub rzadziej litofity. Biochemia zapylania tych roślin nie została dostatecznie zbadana, w obserwacjach odnotowano jedynie, że kwiaty opięt odwiedzane są przez motyle, osy, pszczoły, mrówki i muchówki.
Siedlisko Lasy, od suchych i wilgotnych lasów nizinnych do wilgotnych lasów górskich, a także przybrzeżne formacje zaroślowe.
Interakcje międzygatunkowe Wiele gatunków opięt żyje w symbiozie z mrówkami. Mrówki zasiedlają wgłębienia między tarczowatymi liśćmi a drewnem lub kamieniami, do których te przylegają, lub zwisające albo rozpostarte, puste w środku liście dzbaneczkowate. Z kolei materia organiczna zbierana przez mrówki gromadzi się pod liśćmi lub wewnątrz nich (podobnie jak deszczówka) i w ten sposób jest ona dostępna dla korzeni przybyszowych rośliny. Badanie przeprowadzone na Dischidia major wykazało, że rośliny te pobierają około 39% węgla przez aparaty szparkowe z CO2 uwalnianego przez mrówki w czasie oddychania i około 29% azotu z odchodów i materii organicznej pozostawianej przez te owady. D. major o silnie zmodyfikowanych, dzbaneczkowatych liściach, zapewnia schronienie w szczególności mrówkom z rodzaju (Dolichoderinae), a także i (Crematogastrini).
Dischidia są roślinami żywicielskimi dla grzybów z gatunków Phyllachora dischidiae i Uredo dischidiae oraz lęgniowca – Phytophthora nicotianae.
Cechy fitochemiczne W roślinach obecny jest kwas salicylowy. W liściach Dischidia nummularia obecne są pochodne triterpenoidowe: , i , a także i pochodna α-mangostyna. Z całej rośliny D. formosana wyizolowano steryd disformon i triterpenoid , a także friedelinę, , octan , , , kemferol, kwercetynę, izoramnetynę i pochodne fitosteroli. Również Dischidia imbricata zawiera pewne metabolity wtórne, takie jak alkaloidy, flawonoidy i steroidy lub triterpeny.
Genetyka Liczba chromosomów 2n = 22.
Systematyka Pozycja systematyczna Jest to jeden z rodzajów plemienia Marsdenieae w podrodzinie Asclepiadoideae w rodzinie toinowatych Apocynaceae.
W badaniach filogenetycznych Dischidia jest taksonem monofiletycznym, z uwzględnieniem włączonych do niego gatunków zaliczanych wcześniej do odrębnych rodzajów (np. gatunek D. luzonica zaliczany był do rodzaju Dischidiopsis).
Według niektórych badań rodzaj Dischidia stanowi klad siostrzany dla rodzaju hoja Hoya.
Podział rodzaju Najczęściej stosowana klasyfikacja infrageneryczna Dischidia dzieli rodzaj na trzy sekcje na podstawie morfologii liści: D. sect. Dischidia obejmuje gatunki z niezmodyfikowanymi, blaszkowatymi liśćmi D. sect. Conchophyllum (Blume) K. Schum. obejmuje gatunki z soczewkowatymi (wklęsło-wypukłymi), tarczowatymi liśćmi D. sect. Ascidiophora K. Schum. obejmuje gatunki z liśćmi dimorficznymi, zarówno niezmodyfikowanymi, blaszkowatymi, jak i pustymi w środku liśćmi dzbaneczkowatymi
Podział na sekcje oparty na budowie liści nie znajduje jednak potwierdzenia w badaniach filogenetycznych, zgodnie z którymi D. sect. Dischidia i D. sect. Conchophyllum są taksonami parafiletycznymi.
Wykaz gatunków
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckiego słowa δισχιδής (dischides – rozwidlony) i odnosi się do wierzchołkowo dwusiecznych łatek przykoronka w kwiatach tych roślin.
Nazwy zwyczajowe w języku polskim Ignacy Rafał Czerwiakowski w wydanej w 1859 roku pracy „Botanika szczególna: Opisanie roślin dwulistniowych lekarskich i przemysłowych” opisał rodzaj Dischidia pod polską nazwą opięta, wskazując również polską nazwę gatunków: D. nummularia (opięta szelążkowata) i D. rafflesiana (o. Rafflesa). Nazwą opięta posłużył się również Erazm Majewski w „Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich” z 1898 roku i Józef Rostafiński w wydanym w 1900 roku „Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin” (autor podał również nazwę dyschidya). Nazwa opięta pojawiła się też w Encyklopedii Gutenberga z 1929 roku oraz w Słowniku botanicznym Szweykowskich wydanym na przełomie XX i XXI wieku, gdzie użyta została w kontekście gatunku D. rafflesiana. W wydanym w 1975 roku „Słowniku nazw roślin obcego pochodzenia” Ludmiły Karpowiczowej podana została nazwa gatunku D. bengalensis – dyschidia bengalska. Karol i Jolanta Węglarscy powtórzyli nazwę opięta, ale dodali nazwę poboczną diszidia.
Znaczenie użytkowe Rośliny lecznicze W Indonezji liście Dischidia imbricata stosowane są zewnętrznie po podgrzaniu na urazy stóp, a także w oparzeniach, ranach i malinicy. W Tajlandii roślina ta stosowana jest na grzybice. D. nummularia jest stosowana w celu leczenia bolesnych ran spowodowanych przez niektóre jadowite ryby; liście i mleczko są stosowane w leczeniu wrzodów. W Malezji korzenie D. major są żute z betelem, aby złagodzić kaszel. W Wietnamie napar z D. acuminata jest stosowany w leczeniu upławów i w celu wspomagania oddawania moczu. Podobnie roślina ta wykorzystywana jest w Laosie i Kambodży. Na Filipinach liście D. platyphylla są stosowane w celu przeciwdziałania rozpadowi gnilnemu, a okład z D. purpurea jest stosowany w leczeniu wyprysków i zakażeniach opryszczkowych. Pasta z D. vidalii jest mieszana z solą w celu leczenia wola. W Tajlandii D. bengalensis stosowana jest do leczenia grzybicy woszczynowej, natomiast na Andamanach i Nikobarach do leczenia astmy, bólów uszu i złamań kości. Podobnie wykorzystywany jest tam gatunek D major.
W tradycyjnej medycynie chińskiej napary z suszonych całych roślin z gatunku D. chinensis stosuje się w przypadku gruźlicy, zapalenia oskrzeli, krztuśca, krwioplucia, czerwonki, niedożywienia niemowląt, a także w leczeniu zewnętrznych urazów spowodowanych uderzeniami i upadkami, czyraków, ran i ukąszeń jadowitych węży.
thumb|Dischidia hirsuta w uprawie doniczkowej thumb|Dischidia vidalii w doniczce podwieszanej Rośliny ozdobne Wiele gatunków opięt oraz ich kultywarów uprawianych jest jako rośliny ozdobne, w szczególności rośliny pokojowe.
Do najłatwiejszych w uprawie należą: Dischidia sp. ‘Geri’ – najczęściej spotykany w uprawie, bardzo wytrzymały kultywar o okrągłych liściach przypominających monety. Odmiana ta lubi wilgoć i lepiej znosi nadmierne podlewanie niż gatunki. Rośnie bardzo dobrze na niebezpośrednio nasłonecznionym stanowisku. Dischidia ruscifolia – gatunek o pokroju bardziej krzewiastym, nie pnący się, znoszący bezpośrednie nasłonecznienie. Dischidia luzonica – jeden z najlepszych gatunków dla początkujących, bardzo wytrzymały, kwitnie wcześnie i długo oraz bardzo szybko rośnie. Najlepiej rośnie w dobrze przepuszczalnym podłożu, oszczędnie nawożonym.
Gatunkami średnio trudnymi w uprawie są: Dischidia truncata – mniejszy, pnący gatunek, o szerokolancetowatych liściach i kwiatach wyrastających w grupach na około 2,5-centymetrowych szypułkach, rurkowatych, białych, z różowymi lub fioletowymi wierzchołkami. Najlepiej radzi sobie na stanowisku zacienionym, w uprawie doniczkowej. Dischidia nummularia oraz jego kultywary – o kwiatach z pierścieniem włosków u gardzieli rurki okwiatu, tolerancyjne na wysoki poziom nasłonecznienia. Podłoże wymaga całkowitego przeschnięcia przed ponownym podlaniem. Dischidia merrillii – gatunek płożący, o lancetowatych, gładkich, cienkich i twardych liściach i siwofioletowych, rurkowatych kwiatach. Potrzebuje bardzo wysokiej wilgotności i jasnego stanowiska, ale nie bezpośredniego nasłonecznienia.
Gatunkami uznawanymi za wymagające w uprawie są: Dischidia scortechinii – o lancetowatych, delikatnych liściach oraz białych, rurkowatych kwiatach; bardzo wrażliwy, wymaga jasnego, ale zacienionego stanowiska, wysokiej wilgotności i temperatury nie przekraczającej 27 °C. Dischidia astephana – gatunek o liściach muszlowatych i czerwono-niebieskich kwiatach o kształcie cebuli. Lubi jasne stanowisko, wysoką wilgotność i niskie temperatury. Zbyt silne nawożenie powoduje powstanie wątłych, słabych liści, podatnych na gnicie. Dischidia dolichantha – o liściach podobnych do D. scortechinii, ale znacznie mniejszych.