mały|Brama wjazdowa (1698) do dawnego opactwa Murbach, w tle kościół św. Leodegara Opactwo książęce Murbach (łac. monasterium murbacensium; niem. Fürstabtei Murbach) – opactwo benedyktyńskie w południowej Alzacji, założone w 727 r. przez alzacki ród książęcy , którego pierwszym opatem był św. Pirmin, a świętym patronem . Nabrało wielkiego znaczenia jako ośrodek wpływów religijnych i politycznych w czasach Karolingów, którzy przejęli nad nim bezpośrednie zwierzchnictwo. W następnych wiekach urosło do statusu regionalnego centrum duchowo-intelektualnego. Słynne stały się jego biblioteka i skryptorium, gdzie na początku IX w. powstał jeden z pierwszych całościowych zapisów w języku staro-wysoko-niemieckim – tłumaczenie hymnów liturgicznych. Podległe opactwu klasztory, wsie i tereny sięgały daleko poza Alzację, najodleglejszym z nich była Lucerna, do której powstania jako miasta w zasadniczy sposób się przyczyniło. Opaci klasztoru Murbach nosili od 1228 r. tytuł księcia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, stąd książęcy status opactwa (niem. Fürstabtei, łac. abbatia principi). Wzniesiony w XII w. drugi kościół opacki pod wezwaniem św. Leodegara świadczył o zasobności opactwa. Dla osłony swoich terytoriów, ale i w celu ściągania myta, opactwo wystawiło ponad 20 zamków, jak np. Hugstein nad Guebwiller, główną miejscowością w pobliżu opactwa. Od XIII w., wraz z wygaśnięciem rodu Hohenstaufów, postępował upadek politycznego znaczenia regionu i wpływów opactwa. Od drugiej połowy XIII w. w ramach konsolidacji posiadanych terenów Murbach pozbywał się tych odleglejszych, jak np. Lucerny. W latach 30. XIV w. porzucono ideę życia wspólnotowego i dochody opactwa mnisi rozdzielili między siebie jako prebendy. Jako księstwo kościelne, mimo upadającej dyscypliny klasztornej i drastycznego spadku liczby mnichów (pod koniec XVI w. było ich ok. dziesięciu), opactwo przetrwało wiry wojen chłopskich w latach 20. XVI w. Jego sytuacja finansowa polepszyła się w 1544 r. wraz z potwierdzeniem przez papieża unii Murbachu z klasztorem w Lure, co mu przyniosło kontrolę nad tamtejszymi kopalniami rud srebra. Do 1680 r. opactwo książęce Murbach biło w Guebwiller własne monety. Wojna trzydziestoletnia w latach 1618–1648 sprowadziła na opactwo zniszczenia materialne, rozproszenie biblioteki i innego majątku, przeżył ją tylko jeden mnich. Od 1678 r. decyzją cesarza opat odradzającego się klasztoru nie miał być już wybierany przez mnichów, tylko wyznaczany przez panującego w cesarstwie jako opat komendatoryjny. Choć pokój westfalski zachowywał formalne zwierzchnictwo cesarza, to wpływy dworu francuskiego zaczynały być odczuwalne. W dekadach od końca XVII w. sytuacja finansowa opactwa książęcego była tak stabilna, że przystąpiono do wielu renowacji i wznoszenia nowych obiektów, jak np. kaplicy loretańskiej tuż nad klasztorem w Murbachu. W latach 40. XVIII w. przystąpiono do przebudowy samego kościoła św. Leodegara, rozbierając dach i mury jego naw. Zamiarem było nadanie mu nowego kształtu w obowiązującym wtenczas stylu barokowym. Niewielu pozostałych jeszcze mnichów odstąpiło jednak od planów tej przebudowy, gdyż za korzystniejsze pod każdym względem uważano przeniesienie się jako kanonicy do Guebwiller. Nastąpiło to w 1764 r. Tam też obok przebudowanej na początku wieku rezydencji opatów w zamku Neuenburg stanęła kolegiata pw. Najświętszej Marii Panny. Nierozebraną wschodnią część kościoła św. Leodegara przekazano wsi Murbach na kościół parafialny. W wyniku reform wprowadzanych przez rewolucję francuską pozbawiono księstwo przywilejów i praw lennych, znacjonalizowano jego majątek a obszary włączono do nowego departamentu Górny Ren. Tym samym w 1790 r. opactwo Murbach przestało istnieć. W miejscowości Murbach zachowane do dziś są dwa budynki, kaplica loretańska i brama wjazdowa z 1. połowy XVIII w. oraz wschodnia część, prezbiterium i transept, kościoła św. Leodegara – wybitnie cennego zabytku architektury romańskiej.
Położenie mały|Sadzawka na potoku Murbach w ogrodzie klasztornym, jako nawiązanie do vivarium peregrinorum Opactwo znajdowało się w płd.-wsch. Alzacji, w bocznej dolince potoku Murbach, który spływa do rzeki , płynącej w dolinie . Na zachodzie dolinę Murbachu zamyka masyw Grand Ballon (1424 m), najwyższego szczytu Wogezów. Zabudowania opactwa i jego kościół leżą na wysokości ok. 450 m n.p.m. Obecnie teren dawnego opactwa znajduje się w obrębie miejscowości i gminy (commune) Murbach, powstałej jeszcze przy opactwie. Administracyjnie należy ona do departamentu Haut-Rhin w regionie Grand Est. Do Murbachu prowadzi tylko jedna droga jezdna D 40.II, a zbocza gór wokół Murbachu porośnięte są lasem. Najbliższą większą miejscowością jest oddalone o ok. 5 km GuebwillerNazwy miejscowości podano wg aktualnej pisowni francuskiej. Często odbiega ona od oryginalnych nazw niemieckich, które były współczesne dziejom opactwa., która jako główne miasto opactwa odgrywała znaczącą rolę w jego historii aż do końca jego istnienia.
Historia
Początki
Mit założycielski Według legendy początki klasztoru Murbach związane są z wędrownymi mnichami iroszkockimi, którzy w swej działalności misyjnej mieliby dotrzeć w płd. Wogezy na samym początku VIII w. lub wcześniej. Pierwsi z nich mieli osiedlić się najpierw w pobliżu wsi Bergholtzzell, a potem w okolicy dzisiejszego Buhl. Nie znalazłszy i tam oczekiwanego spokoju, mieli przenieść się wyżej, w niezamieszkałą dolinkę potoku Murbach. Temu osiedlu miano nadać nazwę vivarium peregrinorum – ‘pielgrzymi staw’. Jako źródło tego mitu założycielskiego wskazywane są spisane w drugiej połowie XV w. Annales Murbacenses. Badacze nie wykluczają co prawda działalności mnichów iroszkockich w okolicach Bergholtz czy Bergholtzzell w VII w., nie potwierdzają jej jednak żadne dokumenty.
Fundacja klasztoru mały|Św. Pirmin z modelem kościoła opackiego w Murbachu (stylizowana rzeźba XX w.) mały|Nagrobek (druga poł. XIII w.) fundatora opactwa, hrabiego Eberharda, w kościele św. Leodegara mały Założycielem i fundatorem klasztoru Murbach był graf Eberhard z Alzacji, młodszy brat księcia Liutfrida z frankijskiego rodu , książąt Alzacji w VII-VIII w. Darowizny poczynione przez niego na rzecz tego zgromadzenia zakonnego – posiadłości w około 40 miejscowościach pomiędzy Bramą Burgundzką a Hagenau – tworzyły w sumie największą spośród licznych fundacji Etychonidów. Współtwórcą ufundowanego w 727 r. klasztoru i jego pierwszym opatem był Pirmin, biskup wędrowny i założyciel m.in. w 724 r. klasztoru Reichenau na wyspie na zach. Jez. Bodeńskim. Bezpośrednimi konsekwencjami sprowadzenia Pirmina i towarzyszących mu 12 mnichów przez Eberharda w głąb Alzacji były w równej mierze ewangelizacja tamtejszej ludności i zaskarbienie sobie tym samym Boskiej przychylności, co podniesienie należących do grafa terenów na wyższy poziom cywilizacyjny: mnisi bowiem nieśli nie tylko nową wiarę religijną i piśmienność, ale przede wszystkim wiedzę w zakresie rolnictwa, prac rzemieślniczych i budownictwa. Podobnie jak i inne zakładane przez Pirmina klasztory, także Murbach został podporządkowany regule benedyktyńskiej. W jego dziełach założycielskich podstawową była koncepcja klasztoru wolnego od zwierzchnictwa biskupa diecezjalnego. Pirmin nie pozostał w klasztorze Murbach nawet roku. Po jego odejściu opatem został jeden z mnichów przybyłych razem z nim z Reichenau, zwany w źródłach vir venerabilis Romanus. W maju 728 r. biskup Wiedegern (według innej pisowni Widegern) potwierdził przynależność klasztoru do obszaru diecezji strasburskiej, jednocześnie obdarzając go przywilejem biskupim – niezależnością od władzy biskupa i prawem do wyboru swojego opata ze zgromadzenia. Opatowi przysługiwało prawo udzielania święceń, a klasztor uznano za jedynego właściciela wszelkich darowizn na jego rzecz. Dokumenty mówią o oddaniu opactwa pod patronaty apostołów, Maryi, św. Michała, św. Piotra oraz św. , biskupa Autun w latach 659 – 677. Sprawując tę funkcję, Leodegar aktywnie uczestniczył w walkach o władzę w Neustrii, toteż za rządów majordoma Ebroina, po długim męczeństwie, ścięto mu głowę. W 760 r. przewieziono dolną szczękę jako relikwię do Murbachu; jej cząstka ma podobno nadal tam się znajdować, według innych źródeł przeniesiono ją w 1785 r. do kolegiaty Liebfrauenkirche w Guebwiller. W mianowaniu Leodegara patronem Murbachu istotny był też rodzinny związek między nim a Etychonidami: babka Eberharda i Liutfrida, żona księcia Adalryka, była siostrą matki Leodegara. Patronat św. Leodegara przyjęło następnie wiele kościołów parafialnych zależnych od opactwa Murbach. Nieznane jest miejsce, gdzie stał pierwszy, zapewne duży kościół opactwa. Eberhard spędził prawdopodobnie w Murbachu ostatnie lata życia i tam został w 747 r. pochowany.
Pierwszy okres rozkwitu (VIII-X w.) Od czasów merowińskich klasztor szybko osiągnął wiodącą pozycję wśród alzackich zgromadzeń klasztornych, a jego opaci zaczęli pełnić funkcje doradcze przy dworze Karolingów. Król Pepin Krótki potwierdził dalsze darowizny dla Murbachu za czasów jego trzeciego opata, Baldeberta. Karol Wielki aktem z 775 r. potwierdził immunitet klasztoru i uczynił Murbach niezależnym klasztorem królewskim. Jako freies Reichskloster był on oddany pod ochronę – ale nie władzę – królewską czy później cesarską. W 792 r. Karol Wlk. mianował się jego świeckim opatem (Pastor Murbacencis), zachowując ten tytuł przez ok. rok. Ponadto wprowadził dla świeckiego opiekuna, obrońcy i reprezentanta klasztoru stanowisko wójta (Vogt), które w drugiej połowie XI w. przeszło jako dziedziczne w ręce Habsburgów. Ścisłe przestrzeganie benedyktyńskiej dyscypliny ora et labora oraz wysokie wymagania co do wiedzy i wykształcenia mnichów wprowadził skutecznie opat Simbert (786–792). Wobec niestabilności politycznej po śmierci Karola Wielkiego w 814 r. Murbach domagał się każdorazowo po wyborze nowego opata potwierdzania przez papieża przywilejów opactwa i jego praw własności. Znalazłszy się w wyniku podziału ustalonego w Verdun w 843 r. w obrębie państwa Lotara I, a na mocy porozumienia zawartego w Meerrssen w 870 r. wraz z całą Alzacją w granicach państwa wschodniofrankijskiego, późniejszego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, opaci Murbach zwracali się ku cesarzowi rzymskiemu jako bezpośredniemu gwarantowi bezpieczeństwa opactwa.
W połowie IX w. Murbach stał się jednym z centrów duchowych i intelektualnych nad Górnym Renem. Już młody Alkuin po wizycie w Murbachu w latach 60. VIII w. chwalił w listach (z których znane są dwa) gościnność i wysoką rangę opactwa, wspominając m.in. o wysokim poziomie szkoły klasztornej. Przyciągała ona młodych kleryków, którzy po studiach w Murbachu zdobywali w państwie karolińskim wysokie pozycje. Klasztor posiadał ponadto skryptorium, a jego biblioteka zawierała ponad sto manuskryptów dzieł teologicznych, gramatycznych i historycznych, wymienionych w katalogu bibliotecznym sporządzonym z polecenia opata Iskara. (Katalog ten zachował się w kopii z 1464 r., obecnie znajdującej się w ColmarzeWolfgang Milde: Der Bibliothekskatalog des Klosters Murbach aus dem 9. Jahrhundert. Ausgabe und Beziehungen zu Cassidors „Institutiones“. In: Werner Gruenter, Arthur Henkel (Hrsg.): Beihefte zum Euphorion – Zeitschrift für Literaturgeschichte. 4. Heft, 1968..) Między opactwem Murbach a klasztorami Reichenau od 820 r. i w następnych dekadach św. Piotra w Remiremont, Sankt Gallen i San Salvatore w Brescii istniała wspólnota modlitewna (Gebetsgemeinschaft lub Gebetsvereinigung), umacniająca ich wspólny wysiłek ewangelizacyjny. mały|Sarkofag ze szczątkami mnichów zamordowanych w trakcie węgierskiego napadu rabunkowego w lipcu 936 r.