thumb|Przekrój ukazujący konstrukcję kościoła słupowego thumb|Gol stavkirke thumb|Wnętrze kościoła Gol stavkirke w Oslo Kościół słupowy () – nazwa szczególnego rodzaju drewnianych kościołów norweskich, wznoszonych od X do XIII w., w których dominują konstrukcyjne elementy pionowe (słupy), w odróżnieniu od typowych konstrukcji zrębowych, zdominowanych przez poziome belki. Kościoły te należą do najstarszych drewnianych zabytków Europy.
Nazwa Nazwa pochodzi od konstrukcji tych kościołów, wspartych na wielkich drewnianych narożnych kolumnach. Oprócz tego wewnątrz tych kościołów występują dodatkowe, wolnostojące słupy, podtrzymujące więźbę dachową. Z rzadka występuje centralny słup, na którym wspiera się sygnaturka. Tylko w przypadku tego ostatniego typu w pełni poprawne byłoby użycie innego terminu, używanego czasem na określenie całego tego typu kościołów: „kościół masztowy”. Z kolei nazwa „kościoły klepkowe” prawdopodobnie pochodzi z języka angielskiegoAng. stave church („kościół słupowy”), gdzie stave to „drąg, słup”, ale równocześnie też „klepka”., gdzie „klepka” ma się odnosić do desek kryjących ściany tych kościołów. Najbardziej adekwatna byłaby nazwa „kościoły słupowo-ramowe”, co dokładnie oddaje specyfikę ich konstrukcji, ale jedyna polska monografia przedmiotu sugeruje użycie nazwy krótszej. W publikacjach przewodnikowych pojawiają się też określenia takie jak „kościoły typu stav lub „kościoły typu stave.
Konstrukcja Są to świątynie o konstrukcji słupowej (stave), a dokładniej – „słupowo-klepkowej”. Trzon konstrukcji stanowi szkieletowa rama złożona z pionowych słupów narożnych spiętych następnie długimi deskami (klepkami), które nakładane pionowo tworzą ścianę kościoła. Kościoły budowane były różnymi technikami, w zależności od regionu i okresu ich konstrukcji. Najprostsze mają jedynie jedną nawę i małe prezbiterium oraz dach oparty na ścianach. Kościoły o najbardziej złożonej konstrukcji posiadają trzy nawy oraz znaczną wysokość. Pokryte są stromym dachem krytym gontem. Kalenice zakończone są najczęściej rzeźbami smoków.
Współcześnie zbudowano jeden kościół o takiej konstrukcji w Askim w południowej Norwegii. Jak dotąd jest to jedyny współczesny stavkirke na świecie.
Lista kościołów klepkowych Według szacunków w średniowieczu powstało w Norwegii około tysiąca kościołów słupowych. Do dziś dotrwało jedynie 28 kościołów tego typu w tym kraju zapisanych na oficjalnej liście: Borgund stavkirke, Sogn og Fjordane, ok. 1150 Eidsborg stavkirke, Telemark, XIII wiek Flesberg stavkirke, Buskerud, ok. 1200 Garmo stavkirke, Oppland, ok. 1150 (przeniesiony do Maihaugen w Lillehammer) Gol stavkirke, Buskerud, 1212 (przeniesiony do Skansenu Norweskiego w Oslo) Grip stavkirke, Møre og Romsdal, XV wiek Haltdalen stavkirke, Sør-Trøndelag, ok. 1170 Hedal stavkirke, Oppland, XII wiek Heddal stavkirke, Telemark, 1242 Hegge stavkirke, Oppland, 1216 Hopperstad stavkirke, Sogn og Fjordane, 1140 Høre stavkirke, Oppland, 1180 Høyjord stavkirke, Vestfold, XII wiek Kaupanger stavkirke, Sogn og Fjordane, 1190 Kvernes stavkirke, Møre og Romsdal, XIV wiek Lom stavkirke, Oppland, XII wiek Lomen stavkirke, Oppland, 1179 Nore stavkirke, Buskerud, 1167 Reinli stavkirke, Oppland, 1190 Ringebu stavkirke, Oppland, XIII wiek Rollag stavkirke, Buskerud, XII wiek Rødven stavkirke, Møre og Romsdal, ok. 1200 Røldal stavkirke, Hordaland, XIII wiek Torpo stavkirke, Buskerud, 1191 Undredal stavkirke, Sogn og Fjordane, XII wiek Urnes stavkirke, Sogn og Fjordane, ok. 1130, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO Uvdal stavkirke, Buskerud, 1168 Øye stavkirke, Oppland, XII wiek
Poza wyżej wymienionymi świątyniami istnieje kilka innych kościołów tego typu, które ze względu na dokonane zmiany w konstrukcji zostały skreślone z listy. Cztery spośród zachowanych stavkirker znajdują się obecnie poza Norwegią i również nie są zapisane na powyższej liście. Do tej grupy należą kościoły:
Fantoft stavkirke, Hordaland, 1150 (spalony w 1992, odbudowany w 1997) Fåvang stavkirke, Oppland, 1627 Kościół klepkowy w Hedared, Szwecja, 1501 Skaga stavkirke, Szwecja, XII wiek (rozebrany w XIX wieku, odbudowany w 2001) Vang stavkirke, Vang, XII wiek (przeniesiony w połowie XIX wieku do Karpacza (wówczas w Prusach, teraz w Polsce); obecnie świątynia Wang)
Galeria zdjęć
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
G. Ruszczyk, Średniowieczne kościoły drewniane w Norwegii, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 1/1993, s. 119–139
Linki zewnętrzne Kościoły klepkowe. znaleziska.org