Powiat sokólski () – jednostka administracyjna na ziemiach zabranych należąca do Imperium Rosyjskiego (w latach 1808–1843 do obwodu białostockiego a 1843–1915 do guberni grodzieńskiej).
Podczas I wojny światowej (1915–1919) należał do okupowanego przez Niemcy Ober-Ostu (w latach 1915–1916 w okręgu Białystok, a 1916–1918 w okręgu Białystok-Grodno) oraz do Królestwa Litwy (1918). W sierpniu 1919 przeszedł pod administrację polską.
Siedzibą powiatu było miasto Sokółka.
Kontekst historyczny 16 listopada 1794 upadło powstanie kościuszkowskie, w rok później upadła I Rzeczpospolita. Po trzecim rozbiorze tereny północno-wschodniej Polski weszły w skład państwa pruskiego, które utworzyło z nich nową prowincję Prusy Nowowschodnie z podziałem na dwa departamenty: białostocki i płocki. Departament białostocki podzielono na dziesięć powiatów (dystryktów) – w tym powiaty białostocki i dąbrowskiJan Wąsicki, Ziemie polskie pod zaborem pruskim. Prusy Nowowschodnie (Neuostpreussen) 1799-1806, Poznań 1963, s. 130-148Witold Jemielity, Podziały administracyjne powiatów białostockich i monieckiego w latach 1919-1990, "Studia Teologiczne Białostocko-Drohiczyńsko-Łomżyńskie" t. 11, 1993, s. 308.
powiat białostocki objął inicjalnie 11 miast: Białystok, Choroszcz, Gródek, Janów, Jasionówka, Knyszyn, Odelsk, Sokółka, Trzcianne, Wasilków, Zabłudów; później 10 miast, bo w 1800 roku Trzciannego nie zaliczono już do miast;
powiat dąbrowski objął 10 miast: Dąbrowa, Hołynka, Korycin, Kuźnica, Lipsk, Nowy Dwór, Raczki, Sidra, Sopoćkinie, Suchowola i SztabinHolsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung..
Imperium Rosyjskie (1808–1915) thumb|upright=1.3|250px|Powiat sokólski (kolor różowy) w obwodzie białostockim mały|Powiat sokólski w składzie guberni grodzieńskiej
Na mocy traktatu tylżyckiego w 1807, obszar powiatu białostockiego oraz częściowo dąbrowskiego odłączono od Prus i przekazano Rosji, gdzie wszedł w skład obwodu białostockiego. Tam, w 1808 roku z części tych powiatów utworzono powiat sokólskiMikołaj Ułaszczyk, Materiały do dziejów obwodu białostockiego w latach 1808-1843, "Rocznik Białostocki", t. 2, 1961, s. 333-374: z północnej części powiatu białostockiego – okolice Janowa, Odelska, Sokółki i Wasilkowa; z południowej części zniesionego powiatu dąbrowskiego – okolice Dąbrowy, Korycina, Kuźnicy, Nowego Dworu, Sidry i Suchowoli.
Podział administracyjny W 1890 roku powiat obejmował 9 miastПервая Всеобщая перепись населения населения Российской империи 1897 года.(Губернские итоги). Т.Т.1-89.СПб.: 1903-1905, 1 miasteczko i 13 gmin (wołości)Волости и гмины 1890 года. Губернии: I Архангельская - XXV Нижегородская.. — СПб., 1892 i tyle samo w 1913 rokuВолостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913:
Miasta: miasto Dąbrowa (965 mieszk.) miasto Janów (1090 mieszk.) miasto Korycin (328 mieszk.) miasto Kuźnica (664 mieszk.) miasto Nowy Dwór (647 mieszk.) miasto Odelsk (702 mieszk.) miasto Sokółka (4954 mieszk.) miasto Suchowola (1486 mieszk.) miasto Wasilków (1859 mieszk.)
Miasteczka: miasteczko Sidra (do 1857 miasto)
Gminy: gmina bagnowska – siedziba: wieś Domuraty (6338 mieszk., 46 wsi) gmina grzebieniewska – siedziba: miasto Nowy Dwór (4671 mieszk., 39 wsi) gmina zubrzycka – siedziba: wieś Babiki (6609 mieszk., 68 wsi) gmina kamionecka – siedziba: wieś Janowszczyzna (6950 mieszk., 63 wsi) gmina kamieńska – siedziba: wieś Krasnystok (6261 mieszk., 40 wsi) gmina kruglańska – siedziba: miasto Kuźnica (6456 mieszk., 82 wsi) gmina makowlańska – siedziba: miasteczko Sidra (5538 mieszk., 68 wsi) gmina nowowolska – siedziba: wieś Nowowola (6103 mieszk., 52 wsi) gmina ostrowska – siedziba: uroczysko Świdłówka (6728 mieszk., 68 wsi) gmina ostrogórska – siedziba: wieś Ostra Góra (6838 mieszk., 47 wsi) gmina romanówecka – siedziba: wieś Łozowo (6102 mieszk., 46 wsi) gmina trofimówecka – siedziba: wieś Trofimówka (6123 mieszk., 48 wsi) gmina czarnowiejska – siedziba: wieś Czarna Wieś (3614 mieszk., 54 wsi)
Według spisu z 1897 r. w powiecie mieszkało 110,5 tys. osób. W tym Białorusini – 83,8%; Żydzi – 12,2%; Rosjanie – 1,8%; Polacy – 1,2%. W mieście powiatowym Sokółka mieszkało 7598 osób, a w miasteczkach: w Wasilkowie – 3880 osób, w Suchowoli – 3203 osoby, w Janowie – 2296 osób, w Dąbrowie – 1988 osób, w Odelsku – 1462 osoby, w Kuźnicy – 1346 osób, w Nowym Dworze – 1300 osób, w Korycinie– 683 osobyПервая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года..
I wojna światowa thumb|upright=1.3|250px|Powiat sokólski w okręgu Białystok-Grodno w ramach Ober-Ost Podczas I wojny światowej (1915–1919) powiat sokólski należał do okupowanego przez Niemcy Ober-Ostu (w latach 1915–1916 w okręgu Białystok, a 1916–1918 w okręgu Białystok-Grodno), a następnie do Królestwa Litwy (1918)Adam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008..
W przeciwieństwie do innych powiatów byłej guberni grodzieńskiej, gdzie w dużej mierze zachowano podział na rosyjskie gminy zbiorowe, powiat sokólski podległ kompletnej transformacji na szczeblu gminnym. Spośród jego oryginalnych 13 gmin zachowała się tylko jedna, a w ich miejsce utworzono 11 nowych gmin o zupełnie innych granicachBefehl- und Verordnungsblatt des Oberbefehlshabers Ost (Dziennik rozkazów i rozporządzeń Głównodowodzącego Wschodu) Nr 1-96: Dąbrowa, Janów, Korycin, Kuźnica, Nowy Dwór, Odelsk, Sidra, Sokolany, Sokółka, Suchowola, Szudziałowo i Zalesie; ponadto jedyna zachowana gmina – Czarna Wieś – zmieniła granice i została wraz z Wasilkowem włączona do bliższego powiatu białostockiego, a przed zmianą powiatu utworzono z części jej obszaru (i części obszaru zniesionej gminy Kamionka) drugą gminę Czarna Wieś, która pozostała w powiecie sokólskimAdam Janusz Mielcarek: Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008..
Po I wojnie światowej, 14 sierpnia 1919, obszar rosyjskiego powiatu sokólskiego w całości przypadł Polsce, wchodząc w skład w województwa białostockiego jako powiat sokólski. Rząd polski, mimo że generalnie utrzymał dawny rosyjski podział administracyjny na powiaty, w przypadku powiatu sokólskiego zachował jednak zmieniony podział na gminy oraz zmianę powiatu przez Wasilków i Czarna Wieś wprowadzone podczas okupacji wojennej.
Przypisy
sokólski