thumb|290px|Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
Język kataloński (kat. [], []) – język romański z grupy zachodniej, mający status języka urzędowego w Andorze i hiszpańskich wspólnotach autonomicznych: Katalonii, Balearach i Walencji. Mówi nim ponad 11,5 miliona ludzi, z których większość zamieszkuje wymienione regiony Hiszpanii.
Klasyfikacja i języki pokrewne Według Ethnologue kataloński jest językiem wschodnioiberyjskim, mającym wiele wspólnych cech z językami: hiszpańskim, włoskim i francuskim.
Najbliższym krewnym katalońskiego jest język oksytański. Z powodu tego podobieństwa oraz opierając się na pewnych teoriach historycznych dotyczących pochodzenia Katalończyków, niektórzy językoznawcy zaliczają kataloński nie do grupy iberoromańskiej, lecz galoromańskiej. Jeszcze inni wyróżniają dla tych dwóch języków osobną grupę oksytańską. Jak wszystkie języki romańskie, kataloński wywodzi się z łaciny.
Zasięg geograficzny
290px|thumb|
Andora Katalonia tzw. Pas Zachodni w Aragonii Baleary Walencja Katalonia Północna miasto Alghero (katal. Alguer) na Sardynii region Carche (katal. Carxe) w Murcji
W pierwszych czterech co najmniej 75% ludności potrafi mówić po katalońsku, 90% rozumie go, a około 50% używa go na co dzień. Znajomość i popularność katalońskiego w pozostałych jest nieco mniejsza.
Status oficjalny Język kataloński jest jedynym językiem urzędowym Andory, a także, obok hiszpańskiego, hiszpańskich wspólnot autonomicznych Katalonii, Walencji i Balearów. Mimo dość licznej grupy mówiących, nie ma podobnego statusu w Aragonii, chociaż jest chroniony przez aragońskie prawo od 1990 r.
Ze względu na francuskie prawo i brak ratyfikacji Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, kataloński nie może uzyskać statusu urzędowego w Katalonii Północnej. Natomiast zgodnie z Kartą na rzecz języka katalońskiego uchwaloną przez radę generalną departamentu Pyrénées-Orientales, kataloński został uznany za część dziedzictwa kulturowego podlegającą ochronie i korzystającą ze wsparcia samorządu departamentalnego. Rada zobowiązała się do dwujęzycznej polityki informacyjnej, promocji obecności katalońskiego w sferze publicznej oraz wsparcia dla szkół dwujęzycznych (obecnie kataloński nauczany jest głównie jako nieobowiązkowy język obcy).
Domena internetowa
W 2005 r. ICANN zdecydowała o utworzeniu nowej domeny internetowej .cat dla stron katalońskojęzycznych, jak również szerzej – jakkolwiek związanych z językiem i kulturą katalońską. Jako domena funkcjonalna, nie terytorialna, może być używana przez osoby i organizacje z całego świata.
Odmiany języka Dialekty terytorialne thumb|250px|Dialekty języka katalońskiego Językoznawcy katalońscy wyróżniają pięć dialektów głównych współczesnej katalońszczyzny, łącząc je jednocześnie w dwie grupy: wschodnią: dialekt północny (, ) – Francja i północna część wspólnoty autonomicznej Katalonii, dialekt środkowy () – wschodnia Katalonia, dialekt balearski () – Baleary; zachodnią: dialekt północno-zachodni () – zachodnia Katalonia, wschodnia Aragonia i Andora, dialekt walencki () – wschodnia Walencja.
Ponadto wyróżnia się dwa dialekty przejściowe: walencki lub tortoski (, ) w grupie zachodniej – południowa Katalonia, północna Walencja i przyległy fragment Aragonii, północnokataloński () w grupie wschodniej – nadmorska część Pirenejów.
Archaiczny dialekt Algueru zalicza się do grupy wschodniej.
Dialekt walencki dzieli się niekiedy na kilka poddialektów. Przez niektórych uważany jest on za osobny język (zob. język walencki), jednak opinia ta nie jest popierana przez większość naukowców, zaś prawo hiszpańskie, nie rozróżniając dialektów, uznaje walencki i kataloński za dwie nazwy tego samego języka.
Katalońszczyzna standardowa Regulacją normatywną języka katalońskiego zajmują się: Instytut Studiów Katalońskich () w Barcelonie, którego postanowienia stosowane są w Katalonii, Aragonii, Katalonii Północnej i na Balearach – ustala normy katalońszczyzny standardowej (), której podstawę stanowi dialekt środkowy; Walencka Akademia Języka () w Walencji, której postanowienia stosowane są we Wspólnocie Walenckiej – ustala normy standardu walenckiego.
Normy ortograficzne ustanawiane przez IEC są obecnie przyjęte również w Walencji.
Historia thumb|left|Pustynia Duero obszar względnej pustki osadniczej ukształtowany po zakończeniu podboju arabskiego (722) wraz z strefą osadnictwa baskijskiego oddzielająca miejsce formowania się języków zachodnioiberoromańskich/iberoromańskich od kolebki języka katalońskiego thumb|left|Półwysep w pierwszej epoce taifatów po ok. 1030, Saragossa zostanie zdobyta przez Aragończyków dopiero w 1118 Język kataloński wykształcił się w IX wieku z łaciny ludowej po obu stronach wschodniej części Pirenejów. Dzieli wiele cech zarówno z językami iberoromańskimi (Półwyspu Iberyjskiego), jak i z językami galoromańskimi (dzisiejszej Francji). Według niektórych, na najwcześniejszym etapie rozwoju był jedynie dialektem języka okcytańskiego, a znaczące różnice pojawiły się podczas ekspansji języka w czasach rekonkwisty na południe: do Barcelony, Tarragony, Lleidy, Tortosy, Walencji, na Baleary, Sycylię i Sardynię.
Na Baleary kataloński przynieśli najeźdźcy z Katalonii. W tym czasie muzułmańską część populacji wygnano i zastąpiono ją rodzinami przybyszów. W Królestwie Walencji muzułmanie pozostali natomiast w obszarach wiejskich i skatalanizowali się.
W trzech końcowych wiekach średniowiecza kataloński był ważnym językiem basenu Morza Śródziemnego. Barcelona stała się najważniejszym portem i faktyczną stolicą Królestwa Aragonii, obejmującego Aragonię właściwą, dzisiejszą Katalonię, późniejszą francuską prowincję Roussillon (Katalonię Północną), Walencję, Baleary, Sycylię, Sardynię i Neapol. Pisarze tego okresu określali swój język jako kataloński. Poeci natomiast, nawiązując do tradycji trubadurów, używali swego rodzaju języka sztucznego, pośredniego między katalońskim i oksytańskim.
W XV i XVI wieku, ośrodkiem władzy w Aragonii stała się Walencja. Wtedy też pierwszy raz pojawia się określenie język walencki. W roku 1478 ukończono druk pierwszej Biblii w języku katalońskim – była to Biblia Valenciana.
W XIX w. rozpoczęło się katalońskie odrodzenie narodowe, z którym związany był wzrost zainteresowania językiem katalońskim. Niemałe znaczenie dla popularyzacji katalońskiego w tym okresie miał duży udział Katalończyków w ówczesnym sukcesie gospodarczym prowincji. Dzięki temu kataloński stał się atrakcyjny dla mieszczan i wyższych warstw społeczeństwa. Kataloński był oficjalnym językiem autonomicznej Katalonii, istniejącej w Hiszpanii za czasów republiki. Za dyktatury gen. Franco odrębność katalońska była prześladowana, język oficjalnie uważano za dialekt hiszpańskiego i jego użycie w miejscach publicznych było zabronione.
Współczesność Po upadku dyktatury, dzięki uzyskaniu statusu języka urzędowego, szerokiej autonomii oraz odpowiedniej legislacji i dużym nakładom finansowym rządu katalońskiego (w tym szczególnie na media elektroniczne), kataloński stał się na powrót pierwszym językiem Katalonii, a jego użycie w tej wspólnocie autonomicznej stale rośnie. Najmniejszy odsetek mówiących po katalońsku występuje w stolicy – Barcelonie, co związane jest z dużą liczbą imigrantów zarobkowych z innych regionów Hiszpanii i z zagranicy. Również rząd Wspólnoty Walenckiej przedsięwziął pewne kroki dla zachowania katalońskiego (np. obowiązkowa nauka w szkołach) we wschodniej części wspólnoty, która jeszcze w XIX wieku była katalońskojęzyczna, natomiast obecnie użytkownicy katalońskiego są w mniejszości.
Dodatkowo język kataloński jest nauczany na uniwersytetach, również w składzie programu iberystyki. Istnieją również aplikacje mobilne do nauki samodzielnej.
Pisownia i wymowa głosek Zróżnicowanie dialektalne Główne różnice w wymowie przebiegają między grupą wschodnią a zachodnią, chociaż istnieją cechy wspólne dla dialektów północno-zachodniego i centralnego, a różniące je od walenckiego. Główne różnice związane są z: wymową samogłosek nieakcentowanych – w grupie wschodniej a i e oraz o i u wymawiane są tak samo jako [] i [], w grupie zachodniej są rozróżnialne, wymową łacińskich tonicznych ĭ (krótkie i) i ē (długie e) – w grupie zachodniej [], w grupie wschodniej [], wymową x – na wschodzie zawsze [], na zachodzie w niektórych pozycjach []. wymową g i j – na wschodzie [], na zachodzie (szczególnie w Walencji) [], wymową końcowych r i t – na północy mają tendencję do zanikania, wymową v i b – na wschodzie zlewają się w [].
Akcent Pod względem akcentu kataloński jest bardzo zbliżony do oksytańskiego. W obu tych językach akcent jest swobodny, jednocześnie jednak duża liczba słów stosuje się do następującej reguły: wyrazy zakończone na spółgłoskę posiadają akcent oksytoniczny (na ostatnią sylabę) – kat. (); wyrazy zakończone na samogłoskę posiadają akcent paroksytoniczny (na przedostatnią sylabę) – kat. (); akcent paroksytoniczny posiadają również wyrazy zakończone na: samogłoskę + s (zwykle liczba mnoga rzeczowników zakończonych na samogłoskę), -en lub -in (zwykle formy 3. osoby liczby mnogiej czasowników). Z tego powodu w pisowni przyjęto ogólną zasadę, że akcentów stosujących się do powyższej reguły nie oznacza się graficznie. Regułę tę odnosi się do formy pisanej wyrazu, stąd np. bezokoliczniki zakończone na niewymawiane -r mają akcent na ostatnią sylabę i nie jest on oznaczany graficznie (chociaż w wymowie wyraz kończy się na samogłoskę); z kolei akcent oznacza się w wyrazach, w których w pisowni wypadło końcowe -n (akcentowana jest ostatnia sylaba, tak jakby n istniało, ale ponieważ nie ma go już w pisowni, akcent należy oznaczyć graficznie). Wyjątkami są sytuacje, w których konieczne jest zaznaczenie otwartości/zamkniętości samogłoski (patrz niżej).
Spora liczba wyrazów posiada akcent proparoksytoniczny – kat. (). Zgodnie z powyższą regułą musi on być zawsze oznaczony graficznie.
Samogłoski Znaczącą rolę w wymowie samogłosek (podobnie jak w języku oksytańskim) odgrywa akcent. Akcent kataloński posiada charakter toniczny, tzn. zmienia barwę samogłoski. Ogólnie samogłoski mogą posiadać trojaką wymowę: toniczną (tj. w sylabie akcentowanej) otwartą, toniczną zamkniętą, atoniczną (tj. w sylabie nieakcentowanej).
Uznaje się, że standardowy kataloński posiada 7 samogłosek tonicznych (): otwarte () [], [], [] oraz zamknięte () [], [], [], []. Dialekt balearski posiada dodatkowo toniczne [], natomiast dialekt północny posiada wyłącznie [] i [] bez odpowiedników otwartych.
Jeśli z zasad przedstawionych wyżej wynika, że akcent należy oznaczyć na piśmie, stosuje się znak ` (, ) nad samogłoskami otwartymi, zaś znak ´ (, ) nad samogłoskami zamkniętymi. W odróżnieniu od ortografii francuskiej (która dopuszcza opuszczanie znaków diakrytycznych nad wersalikami), akcenty zapisuje się również nad wielkimi literami.
Zasób samogłosek atonicznych () jest bardzo różny dla różnych dialektów. Oprócz wyżej wymienionych może tu występować samogłoska [].
Poniższa tabela przedstawia wymowę samogłosek katalońskich.
SamogłoskaToniczna otwartaToniczna zamkniętaAtoniczna – wsch.Atoniczna – zach.A[]—[][]E[] (płd. [], płn. [])[][]W grupach ae, ee i ea atoniczne e wymawia się [] również w dialektach wschodnich. ([], [])[]I—[][][]O[] (płd. [], płn. [])[] (płn. [])[][]U—[][][]
Przykłady: pensar ‛myśleć’ – akcent nie jest oznaczony graficznie, więc toniczna jest ostatnia sylaba, gdyż wyraz kończy się na spółgłoskę; stąd wymowa standardowa [] penso ‛myślę’ – akcent nie jest oznaczony graficznie, więc toniczna jest przedostatnia sylaba, gdyż wyraz kończy się na samogłoskę; stąd wymowa standardowa [] sortir ‛wychodzić’ – akcent nie jest oznaczony graficznie, więc toniczna jest ostatnia sylaba, gdyż wyraz kończy się na spółgłoskę; stąd wymowa standardowa []