mały|Schematyczna ilustracja przedstawiająca współczulny układ nerwowy z pniem współczulnym oraz zaopatrywane narządy. Układ współczulny () – jedna z dwóch głównych części autonomicznego układu nerwowego (obok układu przywspółczulnego), odpowiedzialna przede wszystkim za mobilizację organizmu. Zachowuje stałą aktywność, umożliwiającą utrzymanie homeostazy.

Struktura mały|lewo|Przebieg nerwu: 6. Korzeń brzuszny, 13. Gałąź łącząca biała, 17. Zwój przykręgowy. Stąd możliwe są trzy drogi: 16. Gałąź międzyzwojowa, 14. Gałąź łącząca szara, 18. Zwój przedkręgowy.

Struktura nerwów współczulnych W skład układu współczulnego wchodzą dwa typy neuronów: przedzwojowe i zazwojowe. Krótsze, przedzwojowe neurony swój początek biorą z obszaru od C7 do L2–L3 rdzenia kręgowego, zwanego jądrem pośrednio-bocznym, leżącym w rogach bocznych istoty szarej. Aksony neuronów przedzwojowych opuszczają rdzeń kręgowy w korzeniu przednim i na krótkim odcinku biegną wspólnie z gałęzią przednią nerwu rdzeniowego. Następnie tworzą krótką gałąź zwaną gałęzią łączącą białą, która dochodzi do jednego ze zwojów pnia współczulnego (zwoje przykręgowe), gdzie może tworzyć połączenie z ciałem neuronu zazwojowego. Część jednak swój koniec znajduje w zwojach splotów autonomicznych (zwoje przedkręgowe) leżących w pobliżu narządów ciała, także będących neuronami zazwojowymi. Aksony neuronów zazwojowych łączą się z odpowiednimi organami.

Receptory W błonie komórek narządów wewnętrznych występują receptory adrenergiczne: alfa (α1, α2) i beta (β1, β2, β3). Receptory alfa najsilniej reagują na cząsteczki noradrenaliny, receptory beta zaś pod wpływem izoproterenolu (izopropylonoradrenaliny). Aktywacja receptorów α1 i β pobudza, a receptorów α2 hamuje komórkę. Receptory stanowią kompleks złożony z enzymu i substratu, którym jest ATP. Pod wpływem adrenaliny, noradrenaliny i ich pochodnych, zostaje aktywowana reakcja między enzymem a substratem.

Transmitery Neurotransmiterem układu we włóknach przedzwojowych jest acetylocholina, która działa na receptory nikotynowe. W odpowiedzi włókna zazwojowe wydzielają noradrenalinę, a przy długotrwałym działaniu także adrenalinę, które z kolei wpływają na receptor adrenergiczny.

Receptory alfa Są to kompleksy ATP-azy z ATP i jonami wapnia. Po związaniu adrenaliny tworzenie cAMP w komórce zostaje wyhamowane, a w rezultacie wzrasta w komórce zawartość cGMP i otwierają się kanały dokomórkowego prądu jonów wapniowych. Zarówno receptory α1, jak i α2 występują na błonie postsynaptycznej neuronu, jednak tylko receptory α2 są obecne w błonie presynaptycznej, gdzie pobudzone przez noradrenalinę, na zasadzie sprzężenia zwrotnego ujemnego wyhamowują dalsze uwalnianie neuroprzekaźnika z zakończeń synaptycznych.

Receptory beta Stanowią kompleksy cyklazy adenylowej z ATP. Aktywacja reakcji między tymi substancjami zostaje zapoczątkowana przez aminy katecholowe i prowadzi do powstania cAMP i pirofosforanu. Cykliczny AMP aktywuje fosforylazę i pośrednio wpływa m.in. na aktywację glikogenolizy.

Anatomia mały|Układ współczulny leży na wysokości kręgów piersiowych i lędźwiowych i łączy się ze splotami piersiowymi, brzusznymi i miednicznymi.

Zwoje część głowowa zwój rzęskowy (łac. ganglion ciliare) pień współczulny (łac. truncus sympathicus) część szyjna (łac. pars cervicalis trunci sympathici) zwój szyjny górny (łac. ganglion cervicale superius) zwój szyjny środkowy (łac. ganglion cervicale medium) zwój kręgowy (łac. ganglion vertebrale) zwój szyjny dolny (łac. ganglion cervicale inferius) zwój gwiaździsty (łac. ganglion stellatum) część piersiowa (łac. pars thoracicus trunci sympathici) zwoje piersiowe (łac. ganglia thoracica) część brzuszna (lędźwiowa) (łac. pars lumbalis trunci sympathici) zwoje lędźwiowe (łac. ganglia lumbalia) część miednicza (łac. pars pelvina trunci sympathici) zwoje krzyżowe (łac. ganglia sacralia) zwój nieparzysty (łac. ganglion impar)

Nerwy Nerwy trzewne i naczyniowe (łac. rami viscerales et vasculares) nerwy rzęskowe krótkie (łac. nervi ciliares breves) nerwy sercowe (łac. nervi cardiaci) nerwy trzewne piersiowe (łac. nervi splanchnici) nerw trzewny większy (łac. nervus splanchnicus major) nerw trzewny mniejszy (łac. nervus splanchnicus minor) nerw trzewny najniższy (łac. nervus splanchnicus imus) nerwy trzewne lędźwiowe (łac. nervi splanchnici lumbales) nerwy trzewne krzyżowe (łac. nervi splanchnici sacrales)

Sploty splot szyjno-tętniczy wewnętrzny (łac. plexus caroticus internus) splot sercowy (łac. plexus cardiacus) splot przełykowy (łac. plexus oesophageus) splot płucny (łac. plexus pulmonalis) splot trzewny (łac. plexus celiacus) splot międzykrezkowy (łac. plexus intermesentericus) splot podbrzuszny górny (łac. plexus hypogastricus superior) splot podbrzuszny dolny (łac. plexus hypogastricus inferior)

Fizjologia + Przykłady działania układu współczulnego na różne narządy człowiekaNarządEfektOkoRozszerzenie źrenicySerceWzrost tętna i siły skurczuPłucaRozszerzenie oskrzeli Naczynia krwionośneRozszerzenie naczyń mięśniowychZwężenie naczyń układu pokarmowegoUkład pokarmowyZahamowanie perystaltykiNerkaWzrost produkcji reninyPrącieZahamowanie wypełnienia krwią + Efekty pobudzenia receptorów współczulnego układu nerwowego człowiekaEfektorReceptorEfekt OkoMięsień rozwieracz źrenicy α1Skurcz i rozszerzenie źrenicy +++Mięsień rzęskowyRozkurcz (patrzenie w dal) + SerceWęzeł zatokowo-przedsionkowy β1Przyspieszenie rytmu ++PrzedsionkiWzrost kurczliwości ++Węzeł przedsionkowo-komorowy Zwiększenie automatyzmu i przewodnictwa +++Włókna przewodzące Mięśniówka komórβ1, β2Zwiększenie kurczliwości +++α1, α2Przerost mięśnia ++ Tętnice i tętniczki Tętnice wieńcoweβ2Rozszerzenie +α2 Zwężenie +Y1 Tętnice mięśnioweα1 Zwężenie +++α2β2Rozszerzenie ++Y1Zwężenie +H1 (Histaminowy)Rozszerzenie +Tętnice skórneα1Zwężenie (skóra blada i zimna) +++ Tętnice trzewneα1Zwężenie +++D1 (Dopaminowy)Rozszerzenie + Tętnice nerkoweα1Zwężenie +++β2 Rozszerzenie +D1 (Dopaminowy) Tętnice płucneα1Zwężenie +++β2Rozszerzenie + Tętnice mózgoweα1 Zwężenie +Y1 Tętnice ślinianekα1 Zwężenie +Y1 Tętnice miednicy mniejszej i narządów płciowychα1Zwężenie +++Y1Zwężenie + Żyłyα1Zwężenie ++β2Rozszerzenie + OskrzelaMięsień gładkiβ2Rozkurcz mięśni gładkich i rozszerzenie oskrzeli +++ Błona śluzowa oskrzeliβ2Wydzielanie śluzu +α1Hamowanie wydzielania śluzu + SkóraMięśnie przywłosoweα1Stroszenie włosów +++Gruczoły potoweM1 (Muskarynowy)Wydzielanie potu +++ Układ pokarmowy Śliniankiα1Wydzielanie wody i śluzu (mała ilość gęstej śliny) +βWydzielanie amylazy ślinowej ++ Żołądek i jelitaPerystaltyka i napięcieα,β2Zmniejszenie napięcia, hamowanie perystaltyki ++Mięśnie zwieraczeα2Skurcz ++Gruczoły trawienneα1, α2Hamowanie wydzielania +Błona śluzowa jelitaY1Wzmożone wchłanianie ++Pęcherzyk i drogi żółcioweNANCRozluźnienie napięcia (rozkurcz) ++Wątrobaβ2Glikogenoliza +++ TrzustkaCzęść zewnątrzwydzielnicza (pankreotony) α1, α2Zmniejszenie wydzielania +Wyspy (insulina)Zmniejszenie wydzielania ++ Układ moczowo-płciowy NerkiKanaliki nerkoweα1,D1 (Dopaminowy)Zwiększenie wchłaniania sodu ++Aparat przykłębkowyβ1Zwiększenie wydzielania reniny +++ Pęcherz moczowyMięsień wypieraczβ2, β3Rozluźnienie (zatrzymanie moczu) ++Mięsień zwieracz wewnętrzny cewki moczowejα, Y1Skurcz (zatrzymanie moczu) ++Moczowodyα1, α2, Y1Zwiększenie napięcia i perystaltyki ++Pęcherzyki nasienne i nasieniowodyα1, P2xZwiększenie napięcia, perystaltyki i wytrysk nasienia +++ MacicaNieciężarnaβ2Rozluźnienie + Ciężarnaα1Skurcz +++β2Rozkurcz + Narządy limfatyczneGrasicaβHamowanie dojrzewania limfocytów +Komórki tuczneβDegranulacja Śledzionaα1Skurcz mięśni gładkich torebki śledziony +++α1, α2Spadek aktywności limfocytów NK + Narządy wydzielania wewnętrznegoRdzeń nadnerczyNWydzielanie adrenaliny i noradrenaliny +++Tarczyca ?Zwiększenie wydzielania hormonów ++SzyszynkaβWydzielanie melatoniny ++Komórki tłuszczoweβ3Lipoliza +++

Zobacz też sympatykotonia

Przypisy

Bibliografia

Władysław Z. Traczyk, Andrzej Trzebski, 2007r., „Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej”, wyd. PZWL.

Stanisław J. Konturek, „Fizjologia człowieka”, wydanie II, 2014 r., wyd. Elsevier.

Kategoria:Układ nerwowy