mały|Tomasz Kajetan Węgierski na litografii Seweryna Oleszczyńskiego (połowa XIX w.) Tomasz Kajetan Węgierski, kryptonimy i pseudonimy: K. W.; K.W. S. K.; Vitalgo Eginense (ur. w 1755 w Grabowcu na Podlasiu, zm. 11 kwietnia 1787 w Marsylii) – polski poeta epoki oświecenia, szlachcic, badacz i podróżnik, tłumacz, satyryk i wolnomularz.
Życiorys Tomasz Kajetan Węgierski herbu Wieniawa ochrzczony został 10 października 1755 roku we wsi GrabowiecDo niedawna uznawano, że Węgierski urodził się w 1756 we wsi Śliwno pod Białymstokiem; datę i miejsce urodzenia skorygowano dzięki odnalezieniu jego metryki chrztu, zob. W. Konończuk, Pożyteczny obywatel z Grabowca, czyli nieznane karty biografii Tomasza Kajetana Węgierskiego, Pamiętnik Literacki, 2017, z. 3, s. 237–238., położonej niedaleko Bielska Podlaskiego, jako jedyny syn szlachcica, prowentowego starosty korytnickiego Tomasza Węgierskiego, pochodzącego spod Kalisza, i Anieli z Paprockich. Od około 1764 roku uczył się w prowadzonym przez pijarów warszawskim Collegium Nobilium. Tam właśnie poznawał poetykę dzięki Adamowi Naruszewiczowi. W 1770 roku zaprezentował swoją twórczość na pokazie szkolnymhttp://pbc.biaman.pl/Content/60084/BAH%202016.pdfMowy Wyborne, t. 2, Wilno 1784, s. 208–213.. W 1771 powrócił na Podlasie. W tym okresie odwiedzał białostocki dwór Izabelli Branickiej, gdzie jego stryj Andrzej pełnił funkcję koniuszego (w grudniu 1772 pozował Augustynowi Mirysowi do portretu). Dwa lata później powrócił do Warszawy, gdzie podjął (prawdopodobnie) pracę w jednym ze stołecznych urzędów. Wiosną 1775 roku otrzymał posadę kancelisty w Departamencie Sprawiedliwości Rady Nieustającej, a wkrótce potem nadano mu tytuł szambelana JKMci. W tym okresie bywał zapraszany na królewskie obiady czwartkowe, pisywał teksty dla „Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych”. Wówczas to zaprzyjaźnił się z: S. Trembeckim, M. Czarnkiem, K. Ustrzyckim, P. Dufourem, a jednocześnie utrzymywał bliskie kontakty z rodem Potockich.
Jego kariera zachwiała się w listopadzie 1776 roku, gdy mając 21 lat opublikował anonimowo paszkwil pt „Portrety pięciu Elżbiet”, opisujący niekorzystnie hetmanową Izabellę Branicką (siostrę króla), Izabelę Czartoryską, marszałkową Izabelę Lubomirską, Elżbietę Potocką oraz Elżbietę Sapieżynę. Szybko ustalono, że autorem jest Tomasz Węgierski. Wpływowe kobiety czuły się obrażone, a samo dzieło zostało spalone publiczne na rynku przez kata.
W grudniu 1777 stracił posadę w Departamencie Sprawiedliwości, poparcie możnych przyjaciół, a wkrótce potem skazano go na grzywnę i 7-dniowy areszt w wieży górnej marszałkowskiej. Bezpośrednią przyczyną tych zdarzeń było opublikowanie memoriału skierowanego przeciwko łamaniu prawa w osobie kasztelana podlaskiego Józefa Wilczewskiego. Kasztelan ten pół roku wcześniej dokonał zajazdu na dwór Werstok przekazanego przez sąd grodzki ojcu Węgierskiego za niespłacony dług kasztelana, w trakcie którego zamordowano dwie osobyDokumentacja sporu Węgierskich z Wilczyńskimi: AGAD. Zbiór Popielów, k. 333-352.. Po odbyciu kary Tomasz Kajetan przez jakiś czas przebywał na dworze Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach, gdzie wystawiono „Pigmaliona” Rousseau w jego przekładzie i w Radzyniu Podlaskim, w majątku starosty urzędowskiego Kajetana Potockiego. W 1779 wraz z Potockim wyruszył w podróż po Europie odwiedzając kolejno: Spa, Akwizgran, Frankfurt nad Menem, Kolonię, Moguncję, by w październiku dotrzeć do Włoch. 13 listopada przebywał w Weronie, a następnie pojawiał się w kolejnych miastach: Vicenza, Padwa, Wenecja, Ferrara, Rzym (gdzie 7 kwietnia 1780 został członkiem Arkadii), powtórnie Wenecja, Florencja, Neapol i Turyn (gdzie przebywał jeszcze 23 marca 1781).
Od 1777 był członkiem polskiej loży wolnomularskiej Parfait SilenceLudwik Hass: Sekta farmazonii warszawskiej. Warszawa, 1980, s. 529..
W 1783 roku przez Martynikę wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie poznał m.in. Tadeusza Kościuszkę i Jerzego Waszyngtona. Napisał pierwszy polski opis USA. W 1784 roku wrócił do Europy i przebywał głównie w Wielkiej Brytanii. Zarabiał na życie grą w karty. Planując z poparciem króla Stanisława Augusta powrót do Polski, zmarł w Marsylii w wieku zaledwie 31 lat.
Za pozostawiony przez niego spadek w wysokości 10 tys. funtów szterlingów jego matka Aniela Węgierska kupiła miasto Wysokie Mazowiecki z gruntami wielkości ponad 5 tys. hektarów i znajdującymi się na nich wsiami.
Twórczość Wokół postaci Węgierskiego panowała atmosfera skandalu i sensacji, ponieważ poeta w ten sposób zjadliwy i gwałtowny atakował wady i niesprawiedliwości swojego wieku oraz wysoko postawione na dworze osoby, nie wyłączając króla. Cała jego twórczość zamyka się w latach siedemdziesiątych. Niektóre utwory ukazywały się na łamach Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych, jednak większość pozostała w rękopisach. Uczył się w Collegium Nobilium. Był kancelistą w Departamencie Sprawiedliwości Rady Nieustającej, utracił posadę po opublikowaniu jednego ze swoich utworów satyrycznych i w 1779 musiał opuścić kraj. Dużo podróżował – po Europie (Francja, Włochy, Anglia), Stanach Zjednoczonych (gdzie przybył w 1783 r.) i Ameryce Środkowej – bez specjalnego celu, dla zaspokojenia ciekawości świata. 25 czerwca 1783 dotarł na Martynikę. Pozostawił bardzo ciekawą relację świadczącą o jego żywym zainteresowaniu miejscową ludnością i zwiedzanymi terenami. Niekiedy utrzymywał się z... gry w karty.
Charakteryzowała go postawa libertyńsko-epikurejska. Prowadził walkę przeciwko obskurantyzmowi sarmackiemu, był antyklerykałem. Pisał listy poetyckie, satyry, wiersze okolicznościowe, bajki, epigramaty, a nawet poemat heroikomiczny („Organy”- wzorowany na „Pulpicie” Boileau). Krytykował ówczesnych dostojników, kler i „modne damy”, co było źródłem jego kłopotów. Był zwolennikiem Woltera. Jako jeden z pierwszych polskich oświeconych wyrażał wprost swój ateizm (np. w wierszu „Na ścianie La Grande-Chartreuse”). Opublikował przekłady listów poetyckich Woltera, Listów perskich Monteskiusza, Pigmaliona Rousseau, Belizariusza Marmontela.
Ważniejsze utwory Mowa do Jego Królewskiej Mci miana w Collegium Nobilium S.J. od J.P. ... starościca korytnickiego, „Wiadomości Warszawskie” 1770 dodatek i osobno; wyd. następne: Mowy wyborne t. 2, Wilno 1784, s. 208–213; zobacz Wydania zbiorowe poz. 4 Do JMci księdza Adama Naruszewicza S.J. o małym ludzi uczonych poważaniu. Oda... starościca korytnickiego, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1772 (1773) t. 7, cz. 1, s. 149–155; wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-4 Bajki, parę ogł. „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” (Kozłowie, 1774 t. 10, cz. 1, s. 108–112; Róża i lilia, 1777 t. 16, cz. 1, s. 178–179; Dwa strumyki – z C.J. Dorata jak wyżej s. 190–191); pełny zbiór 12 bajek ogł. T. Mostowski, zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, kilka spośród ogł. tu bajek znajduje się w zbiorach autografów i rękopisów A. Miera (Kraska i sroka, Młody ptaszek i kraska, Myszka młoda i kot stary, Dwa wróble – z C.J. Dorata); wyd. następne zbioru: zobacz Wydania zbiorowe poz. 2-4; tekst bajki Lasek z przypisami wyjaśniającymi aluzje tekstu z rękopisu Ossolineum sygn. 3335/I ogł. ponadto M. Klimowicz: T.K. Węgierskiego bajka Lasek, „Ze skarbca kultury” 1955 zeszyt 1 i odb.; kilka bajek przedr. J. Kott w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, Warszawa 1954; wyd. 2 Warszawa 1956; przekł. rosyjski (1963) Listy poetyckie. Cztery listy: List do człeka łączącego smak z umiejętnością (z Voltaire’a); List o równości losu ludzkiego (do S. Trembeckiego; z Woltera); List o potwarzy. Do *** (z Woltera); List do wierszopisów – wyd. w zbiorku (brak karty tytułowej, Warszawa około roku 1776), poszczególne listy były także osobno broszurowane i sprzedawane; „Edycję nową” zbiorku poszerzono o 2 nowe utwory (które także zamierzano sprzedawać osobno) – wyd. Warszawa 1776 (przed 3 sierpnia; wyd. nieznane, inform. „Gazeta Warszawa” 1776 nr 3 i 62 „Suplement” i katalogi księgarskie); inne listy, np.: Do księdza Węgierskiego; Do Bielińskiego. Myśl moja; Do Ogińskiego hetmana w. litew.; Do Jędrzeja Zamoyskiego; Moja exkuza (do ks. Gracjana Piotrowskiego); Do Ignacego Potockiego; Do S. Trembeckiego (Ty, co niezwiędłym liściem...); Do Józefa (w rękopisach pt. Do JMci pana starosty garwolińskiego, inc.: Zacny Bieliński, niechaj się nikt u mnie...); O pożytku niemienia (do Nakwaskiego) – ogł. T. Mostowski, zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 Portrety pięciu Elżbiet bezstronnym pędzlem malowane i w dzień ich imienin darowane od przyjaznego osobom ich sługi (powst. przed 19 listopada1776, wyd. prawdopodobnie 1782) – paszkwil na otoczenie króla Stanisława Augusta; pięć 6-wierszowych epigramatów satyrycznych na: E. Branicką, E. Czartoryską, E. Lubomirską, E. Potocką i E. Sapieżynę Organy (powst. 1775-1777 przed 22 stycznia, poemat heroikomiczny w 6 pieśniach, wyd. T. Weichardt, Kraków 1784); wyd. następne: „pirackie” pt. Ksiądz pleban diecezji X. B. W., Braniewo (Supraśl) 1788; zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-4; wyd. krytyczne oprac. J.W. Gomulicki, Warszawa 1956; fragmenty przedr. J. Kott w: Poezja polskiego Oświecenia jak wyżej poz. 3; liczne odpisy m.in. w rękopisach: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie sygn. 246); Biblioteka Jagiellońska sygn. 6899 II (z roku 1777), 2830 (z roku 1785); Biblioteka Kórnicka sygn. 520; Biblioteka Narodowa sygn. 5399, 5403 (BOZ sygn. 1013); Lw. Państw. Nauk. Biblioteka (Zbiory Baworowskich sygn. 935/II); dedykowany I. Krasickiemu: wzorowane na Le Lutrin N. Boileau’a i La Pucelle d’Orléans Voltaire’a Sen. Potok; Sen 2. Kolaska, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1777 t. 16, cz. 1, s. 73–76; wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-4; Kolaskę (Sen 2.) przedr. także J. Kott, S. Lorentz jak wyżej poz. 4 Hilas i Celeryna. Sielanka..., „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1777 t. 16, cz. 1, s. 81–86; wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-4 Uwagi w sprawie Węgierskiego z Wilczewskimi (Warszawa październik 1777, memoriał), egz. unikatowy pierwodruku: Archiwum Główne Akt Dawnych (Zbiór Popielów nr 26) – zawierał krytyczne uwagi wobec wymiaru sprawiedliwości; wyszedł tylko w 30 odbitkach, które były konfiskowane i niszczone z rozkazu władzy marszałkowskiej Na wjazd do Warszawy senatora w roku 1778 (inny tytuł: Na wjazd do Warszawy senatora Szydłowskiego w roku 1778), wiersz krążył tylko w rękopisach; ogł. T. Mostowski, zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 2-4; przedr. J. Kott, S. Lorentz w: Warszawa wieku Oświecenia jak wyżej poz. 4 (wiersz satyryczny na A.K. Czartoryskiego) Kataryniada, niewydana, tekst nieznany (wiersz satyryczny na Katarzynę II)