Zawiercie Duże (dawnie także Zawiercie Większe) – dawna wieś, jedna z dwóch (obok Zawiercia Małego) pierwotnych ognisk osadniczych współczesnego miasta Zawiercie.
Historia Historia miasta Zawiercie sięga 1431 roku, kiedy to w dokumencie nadającym grunty i zezwolenie na zbudowanie karczmy po raz pierwszy została wymieniona nazwa Zawiercie. W końcu XVIII wieku istniały dwie sąsiadujące miejscowości: Zawiercie Większe, w którym znajdował się tartak oraz Zawiercie Małe z fryszerką. Na przełomie XIX i XX w. utrwalił się podział na dwie wsie: Zawiercie Duże i Zawiercie MałeZawiercie: Historia i położenie..
Zawiercie Duże rozpościerało się po lewej stronie Warty, wzdłuż drogi wiodącej do Poręby (współczesna ulica Wojska Polskiego). W 1827 liczyło ono tylko 56 domostw i 289 mieszkańców. Położenie po lewej stronie rzeki sprawiło, że Zawiercie Duże wchodziło w skład dóbr Mrzygłód w powiecie będzińskim, podczas gdy Zawiercie Małe po prawej stronie Warty wchodziło w skład dóbr Kromołów w powiecie olkuskim.
Na rozwój obu wsi zawierciańskich mocno wpłynęła budowa Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w XIX wiekuGrabania M., Zawiercie: zarys rozwoju powiatu i miasta, Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”, 1969.. Wybudowanie kolei na wschód od Zawiercia Małego sprawiło, że mimo położenia po prawej stronie Warty miejscowość zrosła się z Zawierciem Dużym, głównie na osi ulicy Aptecznej z powstałym między obydowma miejscowościami Starym Rynkiem.
W związku z refomą chłopską w Królestwie Polskim, na mocy ukazu carskiego o utworzeniu gmin wiejskich, podpisanego przez cara Aleksandra II , utworzono gminy zbioroweKozłowski, J. (2020). Gminy wiejskie w Królestwie Polskim w latach 1864–1875 i ocena ich działalności przez władze carskie. Dzieje biurokracji, 9, 255-282.Postanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, s. 279).. Ponieważ oba Zawiercia należały do dwóch różnych guberni i powiatów, Zawiercie Duże weszło w skład gminy Poręba Mrzygłodzka w powiecie będzińskim w guberni piotrkowskiej, a Zawiercie Małe (odtąd nazywane Zawierciem Kromołowskim) weszło w skład gminy Kromołów w powiecie olkuskim w guberni kieleckiej. Silna urbanizacja wokół Zawiercia spowodowała, że w 1890 roku całą gminę Kromołów przyłączono do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej. Jednocześnie Zawiercie Małe włączono do gminy Poręba Mrzygłodzka, przez co oba Zawiercia należały odtąd do jednej gminy. Jednak na wschód od Warty, w gminie Kromołów, powstawały ciągle nowe zakłady przemysłowe i osiedla przyfabryczne (Zawiercie Fabryczne). Tam też ulokowano siedzibę gminy KromołówAbramski J., Zawiercie. Studium monograficzne, Zawiercie: Miejski Ośrodek Kultury „Centrum”, 1994, ISBN 83-902833-0-1..
Podczas I wojny światowej Zawiercie Małe i Zawiercie Duże znalazły się pod okupacją niemiecką i reformowanego tam powiatu będzińskiego, ponieważ granicy między strefą niemiecką i austriacką przebiegała wzdłuż Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. 1 lipca 1915 Niemcy połączyli Zawiercie Małe i Zawiercie Duże w nowe miasto Zawiercie na mocy Ustawy Miejskej dla okręgów Królestwa Polskiego znajdujących się pod zarządem niemieckimDziennik Rozporządzeń dla Jenerał Gubernatorstwa Warszawskiego. 1915, nr 12, poz. 25..
Natomiast zurbanizowane obszary Zawiercia w gminie Kromołów (gdzie znajdowała się siedziba gminy), położone na wschód od Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, znalazły się w strefie okupacyjnej austriackiej i utworzonym tam powiecie dąbrowskimAmtsblatt des Kreises Dombrowa, 1915, No 1.. W marcu 1915 władze austriackie zasygnalizowały, że organizacja gminy Kromołów nie została w pełni przeprowadzona i że „obszar gminy pozostaje ten sam jak dotychczas, o ile wskutek umowy z niemieckim zarządem wojskowym co do granicy, części gminy nie przypadają na terytorium zarządu Niemieckiego”. Ostatecznie do umowy doszło 15 sierpnia 1915, kiedy to Zawiercie Fabryczne z fabryką Huldscinskiego wyłączono z gminy Kromołów, zatwierdzając tym samym jego przynależność do miasta Zawiercia w niemieckiej strefie okupacyjnej. Równocześnie, siedzibę gminy Kromołów przeniesiono z konieczności z Zawiercia Fabrycznego z powrotem do Kromołowa.
Po wojnie całe miasto Zawiercie znalazło się w granicach niepodległej PolskiGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933..
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Dzielnice i osiedla Zawiercia