thumb|Detal|alt=Fragment obrazu - zbliżenie dwóch ptaków. Ptaki są zwrócone głowami w prawo, namalowane jeden za drugim. Ciała ptaków krępe, pióra są szaro-brązowe, w ciemniejsze i jaśniejsze plamki. Głowy niewielkie, ogony krótkie. Ptak z przodu ukazany jest w ruchu - lekko pochylony kroczy do przodu. Kuropatwy (Kuropatwy na śniegu) – obraz olejny malarza Józefa Chełmońskiego. Dzieło jest przechowywane w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Historia W 1887 r. Chełmoński przeprowadził się z Paryża i osiadł na Mazowszu, gdzie dwa lata później zamieszkał w swoim majątku w Kuklówce (zob. dworek Józefa Chełmońskiego). Od roku 1886, kiedy to namalował Dropie, datuje się nowy rozdział w jego twórczości: w tworzonych wtedy pracach zaszły duże zmiany, dynamiczne kompozycje ustąpiły miejsca wyciszonym krajobrazom często pozbawionym sztafażu. Na jego płótnach pojawiały się motywy pól i polnych dróg, lasów, rzek i jezior. Artysta zaczął malować w plenerze rezygnując z mocnych kontrastowych barw na rzecz stonowanych kolorów.
Według relacji córki Chełmońskiego malarz wiele razy leżał na śniegu obserwując kuropatwy. W 1891 roku na Międzynarodowej Wystawie w Berlinie artysta za obraz Kuropatwy otrzymał najwyższą nagrodę, tj. Ehrendiplom.
Według historyka sztuki, Macieja Masłowskiego "malarskie i graficzne zarazem [...] sławne Kuropatwy, które przyniosły mu najwyższe odznaczenie, na wystawie w Berlinie (gdzie eksponował dziewięć obrazów, głównie z ostatniego okresu twórczości) - także "miały swoje podłoże polityczne, jako manifestacja sztuki polskiej w stulecie Konstytucji Trzeciego Maja".Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014, Wydawnictwo Bellona ISBN 978-83-11-13153-8, s. 314 Opis Obraz przedstawia stado kuropatw na śniegu, każdy ptak potraktowany jest indywidualnie. Zimny wiatr rozwiewa im pióra, a niebo nieomal zlewa się z ziemią. Kompozycja jest oparta na kontraście dużej płaszczyzny, przedstawionej w różnych odcieniach bieli i drobnych, ciemnych sylwetek ptaków w brudnopopielatej tonacji. Gama kolorystyczna jest stonowana, zbliżająca się do monochromatyzmu. Ciemne zarysy ptasich ciał są zrównoważone przez delikatnie zaznaczoną linię horyzontu i intensywniejszą barwę śniegu w lewej dolnej części obrazu.
Joanna M. Sosnowska uważa, że choć przedstawienie kuropatw jest realistyczne, to jednak niemożliwe jest zaobserwowanie tych ptaków w naturze z tak niewielkiej odległości i pod takim kątem, jak zaprezentował to Chełmoński na obrazie. Przy tworzeniu tego płótna malarz inspirował się prawdopodobnie sztuką japońską, z którą zetknął się podczas pobytu w Paryżu. Na takie inspiracje wskazują również powstałe wcześniej Czajki, obydwa obrazy są najwcześniejszymi dziełami polskimi powstałymi pod wpływem japońszczyzny. Ponieważ Chełmoński wrócił z Paryża cztery lata przed powstaniem Kuropatw, wskazuje to nie na chwilowe zauroczenie panującą ówcześnie w stolicy Francji modą, ale na świadome artystyczne działanie.
Obraz został pozytywnie przyjęty przez krytykę, entuzjastyczne recenzje pozostawili m.in. współcześni Chełmońskiemu krytycy Zenon Przesmycki i Feliks Jasieński. Na Wystawie Międzynarodowej w Berlinie w 1891 r. malarz za Kuropatwy otrzymał najwyższą nagrodę Ehrendiplom. Kuropatwy były odbierane jako realistyczne przedstawienie grupy ptaków na śniegu, ale także jako metafora związana z symboliką patriotyczną.
Bibliografia Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014, Wydawnictwo Bellona ISBN 978-83-11-13153-8 Jan Wegner (oprac.): Józef Chełmoński w świetle korespondencji, Wrocław, 1953, wyd.Ossolineum; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk (seria: "Źródła Do Dziejów Sztuki Polskiej", tom VI, Joanna M. Sosnowska, Malarz: Józef Chełmoński, Warszawa 2021, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Stefania Kozakowska-Krzysztofowicz, Franciszek Stolot: Historia malarstwa polskiego. Kraków 2000, wyd. Ryszard Kluszczyński, ISBN 83-88080-44-X. Jerzy Malinowski: Sztuka polska. Sztuka XIX wieku. Warszawa 2021, wydawnictwo Arkady, ISBN 978-83-213-4836-0, Katarzyna Rzontkowska, Chełmoński, Warszawa 2017. wyd. Edipresse Polska, ISBN 978-83-8117-211-0, Józef Chełmoński. Poznań, 2008, Oxford Educational sp. z o.o., seria: "Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy", ISBN 978-83-252-0130-2. Ewa Micke-Broniarek, Malarstwo polskie: realizm, naturalizm, Warszawa 2005, Wydawnictwo "Arkady", ISBN 978-83-213-4414-0.
Przypisy
Kategoria:Malarstwo pejzażowe Józefa Chełmońskiego Kategoria:Obrazy w Muzeum Narodowym w Warszawie Kategoria:Malarstwo animalistyczne